રાજકીય ગરિમા કે વ્યૂહાત્મક પગલું? નીતિશ કુમારે રેલવેની સંસદીય સ્થાયી સમિતિમાં જોડાવાનો કેમ ઇનકાર કર્યો?
બિહારના રાજકારણના ચાણક્ય ગણાતા અને ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારે ફરી એકવાર પોતાના નિર્ણયથી રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા જગાવી દીધી છે. તાજેતરમાં જ રેલવે પરની સંસદીય સ્થાયી સમિતિમાં તેમની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેમણે આ પદ સ્વીકારવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો છે. લોકસભા સચિવાલય દ્વારા જારી કરાયેલી સત્તાવાર નોટિસ અનુસાર, નીતિશ કુમારનું આ સમિતિમાંથી નામાંકન પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું છે. આ વર્ષે એપ્રિલ મહિનામાં જ રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે શપથ લેનારા નીતિશ કુમાર હવે આ સમિતિનો ભાગ રહેશે નહીં.
લોકસભા સચિવાલયની નોટિસમાં જણાવાયું છે કે, “લોકસભા બુલેટિન – ભાગ II ના 04.06.2026 ના ફકરા નંબર 5267 દ્વારા સૂચિત કરાયેલ રાજ્યસભાના સભ્ય, શ્રી નીતિશ કુમારનું રેલવે પરની સ્થાયી સમિતિમાં નામાંકન પાછું ખેંચવામાં આવે છે.” નોંધનીય છે કે રેલવે પરની આ સ્થાયી સમિતિ લોકસભાના વહીવટી કાર્યક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે અને તેમાં લોકસભા તેમજ રાજ્યસભા બંને ગૃહના સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
નીતિશ કુમાર અને રેલવે મંત્રાલયનો સુવર્ણ ઇતિહાસ
નીતિશ કુમાર માટે રેલવે કોઈ નવો વિષય નથી. તેઓ દેશના સૌથી સફળ અને યાદગાર રેલવે મંત્રીઓમાંથી એક રહ્યા છે. તેમણે બે અલગ-અલગ કાર્યકાળ દરમિયાન રેલવે મંત્રાલયની કમાન સંભાળી હતી:
પ્રથમ કાર્યકાળ (જુલાઈ ૧૯૯૮ થી ઓગસ્ટ ૧૯૯૯): આ સમયગાળા દરમિયાન ગૈસલ ટ્રેન દુર્ઘટના ઘટી હતી. એક નૈતિક નેતા તરીકેની છાપ ધરાવતા નીતિશ કુમારે આ ભયાનક અકસ્માતની નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારીને પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું, જે ભારતીય રાજકારણમાં વિરલ ઘટના ગણાય છે.
બીજો કાર્યકાળ (માર્ચ ૨૦૦૧ થી મે ૨૦૦４): આ ત્રણ વર્ષના સમયગાળામાં તેમણે ભારતીય રેલવેનો ચહેરો બદલી નાખ્યો હતો. વર્ષ ૨૦૦૨ માં આજે આપણે જે ‘તત્કાલ ટિકિટ બુકિંગ’ અને ‘ઇન્ટરનેટ બુકિંગ’ (IRCTC) સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, તેની શરૂઆત કરવાનો શ્રેય નીતિશ કુમારના ફાળે જ જાય છે. રેલવેના આધુનિકીકરણમાં તેમનું યોગદાન અતુલ્ય રહ્યું છે.
આ નિર્ણય પાછળનું રાજકીય ગણિત અને પરંપરા
એક સમયના દિગ્ગજ રેલવે મંત્રી રહી ચૂકેલા નેતા જ્યારે આવી સમિતિમાં જોડાવાનો ઇનકાર કરે, ત્યારે પ્રશ્ન થાય કે આવું કેમ? ભારતીય સંસદીય ઇતિહાસમાં એક અલિખિત પરંપરા રહી છે કે જે નેતાઓ ખૂબ જ ઉચ્ચ હોદ્દા (જેમ કે મુખ્યમંત્રી કે વડાપ્રધાન) પર રહી ચૂક્યા હોય અથવા પક્ષના સર્વોચ્ચ નેતા હોય, તેઓ સામાન્ય રીતે આવી સંસદીય સમિતિઓના સભ્ય બનવાનું ટાળે છે.
ભૂતકાળના આંકડા અને ઉદાહરણો:
ડૉ. મનમોહન સિંહ: દેશના વડાપ્રધાન પદેથી હટ્યા પછી ડૉ. મનમોહન સિંહ જ્યારે રાજ્યસભાના સાંસદ તરીકે રહ્યા, ત્યારે તેઓ કોઈ પણ સંસદીય સમિતિનો ભાગ બન્યા નહોતા.
અટલ બિહારી વાજપેયી: ૨૦૦૪ માં ભાજપની સરકાર સત્તા પરથી હટી ગયા બાદ પૂર્વ વડાપ્રધાન વાજપેયીજીએ પણ આ જ પરંપરા જાળવી રાખી હતી અને કોઈ પેનલમાં જોડાયા નહોતા.
સોનિયા ગાંધી: કોંગ્રેસ સંસદીય પક્ષના વડા સોનિયા ગાંધીએ પોતાના લાંબા સંસદીય જીવનમાં ક્યારેય કોઈ સ્થાયી સમિતિનું સભ્યપદ સ્વીકાર્યું નથી.
જોકે, નવી પેઢીના નેતાઓ આમાં અપવાદ રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, રાહુલ ગાંધી ૨૦૨૪ માં લોકસભામાં સત્તાવાર રીતે વિરોધ પક્ષના નેતા (LoP) બન્યા તે પહેલાં ગૃહ, માનવ સંસાધન વિકાસ (HRD), વિદેશ બાબતો અને સંરક્ષણ મંત્રાલય જેવી અનેક મહત્વની સ્થાયી સમિતિઓમાં સભ્ય તરીકે સક્રિય ભૂમિકા ભજવી ચૂક્યા છે.
