મોંગલા પોર્ટ પર ચીનનો કબજો: શું ભારત માટે આ ‘સ્ટ્રેટેજિક નાઈટમેર’ની શરૂઆત છે?
વર્તમાન સમયમાં દક્ષિણ એશિયાના ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) નકશા પર એક મોટું પરિવર્તન આવી રહ્યું છે. તાજેતરમાં બાંગ્લાદેશ દ્વારા પોતાના બીજા સૌથી મોટા મોંગલા પોર્ટના આધુનિકીકરણ અને ત્યાં સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન (SEZ) વિકસાવવાનું કામ ચીનને સોંપવામાં આવ્યું છે. આ નિર્ણય માત્ર એક વ્યાપારી કરાર નથી, પરંતુ ભારત માટે એક મોટો વ્યૂહાત્મક આંચકો છે. જે જમીન એક સમયે ભારતીય કંપનીઓ માટે ફાળવવામાં આવી હતી, તે આજે ચીનના પ્રભાવ હેઠળ જઈ રહી છે. આ ઘટનાક્રમ ભારતના પડોશી દેશોમાં વધતા ચીનના પ્રભાવ અને નવી દિલ્હીની સુરક્ષા ચિંતાઓ પર અનેક પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
ભારત માટે મોંગલા પોર્ટનું મહત્વ અને ગુમાવેલી તક
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધોમાં ઐતિહાસિક રીતે વિશ્વાસ અને સહકાર રહ્યો છે. 2015માં તત્કાલીન સરકારો વચ્ચે થયેલા કરાર મુજબ, ભારત મોંગલા અને ચિત્તાગોંગ પોર્ટ પર ઇકોનોમિક ઝોન બનાવવા માટે ઉત્સુક હતું. ભારત આ માટે ‘લાઇન ઓફ ક્રેડિટ’ આપી રહ્યું હતું. 2022 સુધીમાં તો ભારતીય ગ્રુપ સાથે સમજૂતી પણ થઈ ગઈ હતી. પરંતુ, 2024માં બાંગ્લાદેશમાં આવેલી રાજકીય ઉથલપાથલ અને ત્યારબાદની અંતરિમ સરકારના કાર્યકાળમાં સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ.
યૂનુસ સરકારના આવ્યા બાદ ભારતીય કંપનીઓ પર કામમાં વિલંબનો આરોપ લગાવીને તેમને પ્રોજેક્ટમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા. આ તકનો ચીને કુશળતાપૂર્વક લાભ લીધો અને મધરાતે વ્યૂહાત્મક રીતે આ પ્રોજેક્ટ પોતાના હાથમાં લઈ લીધો. આ ઘટના માત્ર વ્યાપારી નિષ્ફળતા નથી, પરંતુ તે ભારતીય મુત્સદ્દીગીરી (Diplomacy) માટે એક બોધપાઠ છે કે, પડોશી દેશોમાં બદલાતી સત્તાઓ સાથે તાલમેલ બેસાડવો કેટલો અનિવાર્ય છે.
‘સ્ટ્રિંગ ઓફ પર્લ્સ’ અને હિંદ મહાસાગરમાં ચીનની ઘેરાબંધી
ચીન છેલ્લા ઘણા સમયથી ‘સ્ટ્રિંગ ઓફ પર્લ્સ’ (String of Pearls) વ્યૂહરચના પર કામ કરી રહ્યું છે. પાકિસ્તાનનું ગ્વાદર પોર્ટ હોય, શ્રીલંકાનું હમ્બનટોટા કે પછી હવે બાંગ્લાદેશનું મોંગલા અને ચિત્તાગોંગ પોર્ટ—ચીન હિંદ મહાસાગરની આસપાસ એક મજબૂત કિલ્લેબંધી કરી રહ્યું છે.
મોંગલા પોર્ટ ચીન માટે કેમ મહત્વનું છે? ચીનનું 80%થી વધુ ઉર્જા આયાત હિંદ મહાસાગરના માર્ગેથી થાય છે. જો ભવિષ્યમાં કોઈ વિવાદ સર્જાય, તો ચીન આ માર્ગો પર પોતાની પકડ મજબૂત રાખવા માંગે છે. મોંગલા પોર્ટની સ્થિતિ એવી છે કે તે ભારતની સરહદથી માત્ર 188 કિમી દૂર છે. અહીં ચીની હાજરીનો સીધો અર્થ એ છે કે, ભારતની પૂર્વીય સરહદો પર સતત નજર રાખવી ચીન માટે ખૂબ જ સરળ બની જશે. આ માત્ર આર્થિક પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ ‘ડ્યુઅલ યુઝ’ (Dual-use) સુવિધા છે, એટલે કે ભવિષ્યમાં ચીન અહીં પોતાના નૌકાદળના જહાજો કે સબમરીન પણ તૈનાત કરી શકે છે.
સિલીગુડી કોરિડોર: એક સંવેદનશીલ બિંદુ
ભારતની સૌથી મોટી સુરક્ષા ચિંતા ‘ચિકન નેક’ અથવા ‘સિલીગુડી કોરિડોર’ છે, જે ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોને દેશના મુખ્ય ભાગ સાથે જોડે છે. મોંગલા પોર્ટ આ કોરિડોરથી ભૌગોલિક રીતે નજીક છે. જો ચીન આ બંદરે પોતાની ગુપ્તચર એજન્સીઓ કે ટેકનિકલ સુવિધાઓ સ્થાપિત કરે છે, તો ભારતની સૈન્ય હિલચાલ પર સતત દેખરેખ રાખી શકાય છે. શાંતિના સમયમાં આ આર્થિક ગતિવિધિ લાગે છે, પરંતુ યુદ્ધ કે તણાવના સમયમાં આ એક મોટું સુરક્ષા જોખમ બની શકે છે.
પૂર્વોત્તર રાજ્યોના ટ્રાન્સિટ રૂટ પર અસર
ભારત લાંબા સમયથી પોતાના પૂર્વોત્તર રાજ્યો (અસમ, મેઘાલય, ત્રિપુરા વગેરે) સુધી સામાન પહોંચાડવા માટે બાંગ્લાદેશના બંદરોનો ઉપયોગ કરવા પર ભાર મૂકી રહ્યું હતું. મોંગલા -ખુલના રેલવે લાઇન આ હેતુ માટે જ બનાવવામાં આવી હતી. હવે જો આ સમગ્ર માળખું ચીનના નિયંત્રણમાં હોય, તો ભારતની સપ્લાય ચેઈન ચીનની દયા પર નિર્ભર થઈ જશે. લોજિસ્ટિક્સ અને ટ્રાન્સિટ રૂટ પર ચીનનો પ્રભાવ ભારત માટે આર્થિક રીતે પણ ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
તીસ્તા નદી અને કૂટનીતિક ગૂંચવાડો
માત્ર બંદરો જ નહીં, ચીને હવે બાંગ્લાદેશની નદીઓ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. તીસ્તા નદી જે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે લાંબા સમયથી વિવાદનો વિષય છે, તેના વ્યવસ્થાપન માટે ચીનનું આગળ આવવું એ ભારત માટે સીધો રાજદ્વારી પડકાર છે. ભારત હંમેશા માનતું આવ્યું છે કે દક્ષિણ એશિયાના મામલાઓમાં પડોશી દેશોની ભાગીદારી હોવી જોઈએ, પરંતુ ચીનનો પ્રવેશ આ સંવાદને જટિલ બનાવી દે છે.
શું ભારત માટે બધું સમાપ્ત થઈ ગયું છે?
આ સ્થિતિ ગંભીર જરૂર છે, પરંતુ નિરાશાજનક નથી. ભારતે હવે પોતાની વ્યૂહરચનામાં ધરખમ ફેરફારો કરવાની જરૂર છે:
સક્રિય ડિપ્લોમસી: બાંગ્લાદેશની અંતરિમ સરકાર અને ભવિષ્યની સત્તાઓ સાથે સંબંધો સુધારવા પડશે. લોકશાહી કે તાનાશાહી કરતાં ભારતે ‘રાષ્ટ્રીય હિત’ને પ્રાથમિકતા આપવી પડશે.
વિકલ્પ તૈયાર રાખવો: બાંગ્લાદેશ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ભારતે મ્યાનમારના સિત્તવે પોર્ટ જેવા અન્ય વિકલ્પોને વધુ ગતિ આપવી પડશે.
સીમા સુરક્ષા: ચીનની આ વધતી જતી હાજરી સામે પૂર્વીય સરહદે સૈન્ય ક્ષમતા અને ગુપ્તચર પ્રણાલીને વધુ સજ્જ કરવી પડશે.
સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક સંબંધો: બાંગ્લાદેશના સામાન્ય લોકો સાથે ભારતના સંબંધો વધુ ગાઢ બને તેવા પ્રયાસો કરવા પડશે, જેથી ચીનનો પ્રચાર (Propaganda) સફળ ન થાય.
મોંગલા પોર્ટનું ચીનને જવું એ એક મોટી ચેતવણી છે કે બદલાતી દુનિયામાં મિત્રતા અને દુશ્મનીના સમીકરણો સતત બદલાતા રહે છે. ભારત એક મહાસત્તા બનવાની આકાંક્ષા રાખે છે, તો તેણે પોતાના ઘરઆંગણે થતી આવી હિલચાલ પર કડક નજર રાખવી પડશે. ચીન તેની આર્થિક શક્તિનો ઉપયોગ કરીને ભારતને ઘેરવાની કોઈ પણ તક ચૂકશે નહીં. હવે સમય આવી ગયો છે કે ભારત માત્ર પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે ‘પ્રો-એક્ટિવ’ વ્યૂહરચના અપનાવે. આપણા પડોશી દેશોની અસ્થિરતા ભારતની સુરક્ષા માટે મોટું જોખમ બની શકે છે, અને મોંગલા પોર્ટ આ જોખમનું તાજું ઉદાહરણ છે.
