હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનો વિવાદ: વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા અને ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચેનો સંઘર્ષ
વિશ્વના નકશા પર એક નાનકડો જળમાર્ગ, જેનું નામ છે ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’. આ સાંકડો દરિયાઈ રસ્તો ભલે કદમાં નાનો હોય, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે તે લોહીની નળી જેવો છે. હાલમાં આ જ વિસ્તાર ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના તણાવનું મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યો છે. તાજેતરમાં બંને દેશો વચ્ચે થયેલા એક કરારના ‘આર્ટિકલ-5’ ના અર્થઘટનને લઈને ઊભો થયેલો વિવાદ હવે વૈશ્વિક તેલ બજાર માટે ચિંતાનું કારણ બની ગયો છે.
આર્ટિકલ-5: વિવાદનું મુખ્ય બિંદુ
17 જૂનના રોજ ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે એક કરાર થયો હતો, જેનો ઉદ્દેશ્ય હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં શાંતિ સ્થાપવાનો હતો. પરંતુ, આ કરારની શાહી સુકાય તે પહેલાં જ તેમાં સામેલ ‘આર્ટિકલ-5’ વિવાદનું મૂળ બની ગયો. આ કલમમાં સ્પષ્ટપણે લખ્યું છે કે ઈરાન આગામી 60 દિવસો સુધી ફારસની ખાડી અને ઓમાનની ખાડી વચ્ચેથી પસાર થતા વ્યાપારી જહાજોને કોઈપણ વધારાના ટેક્સ કે શુલ્ક વિના સુરક્ષિત માર્ગ પૂરો પાડશે. આ ઉપરાંત, ઈરાને 30 દિવસની અંદર દરિયામાં બિછાવેલી પોતાની સી-માઇન્સ (દરિયાઈ સુરંગો) અને અન્ય સૈન્ય અવરોધો હટાવવાના હતા.
પ્રશ્ન એ છે કે, જો આટલી સ્પષ્ટતા હતી, તો વિવાદ કેમ? વિવાદનું કારણ આર્ટિકલ-5 માં લખાયેલા શબ્દોનું અર્થઘટન છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે આ આર્ટિકલ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ઈરાનના એકહથ્થુ નિયંત્રણને સમાપ્ત કરે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખને મંજૂરી આપે છે. બીજી તરફ, ઈરાન આને માત્ર એક ‘સદ્ભાવના પગલું’ માને છે, જેનાથી તેની સાર્વભૌમત્વમાં કોઈ ફરક પડતો નથી.
સાર્વભૌમત્વ વિરુદ્ધ આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે, “હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સુરક્ષા એ ઈરાનની આંતરિક જવાબદારી છે.” ઈરાન માટે આ માત્ર એક દરિયાઈ માર્ગ નથી, પરંતુ તેની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો એક અભિન્ન ભાગ છે. તેઓ ઈચ્છે છે કે આ સમગ્ર વિસ્તારમાં તેમની રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ (IRGC) નું વર્ચસ્વ રહે.
બીજી બાજુ, અમેરિકાનું વલણ એવું છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ ‘કોમન હાઇવે’ જેવો છે, જ્યાં કોઈપણ દેશની દાદાગીરી ન હોવી જોઈએ. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે આ માર્ગનું સંચાલન આંતરરાષ્ટ્રીય મેરીટાઇમ ઓર્ગેનાઇઝેશન (IMO) અને ઓમાન જેવા તટસ્થ દેશોની દેખરેખ હેઠળ થાય. આ વિચાર ઈરાનને સ્વીકાર્ય નથી, કારણ કે તેને લાગે છે કે અમેરિકા આ બહાને આ વિસ્તારમાં પોતાની સૈન્ય હાજરી વધારવા માંગે છે.
હિંસા અને જવાબ-પ્રતિજવાબનો દોર
શુક્રવારે જ્યારે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા એક વ્યાપારી જહાજ પર રહસ્યમય હુમલો થયો, ત્યારે પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની ગઈ. જોકે ઈરાને આ હુમલાની જવાબદારી નકારી કાઢી છે, પરંતુ અમેરિકાએ આને કરારનું સીધું ઉલ્લંઘન ગણીને ઈરાની લક્ષ્યો પર વળતો હુમલો કર્યો. આ ઘટના પછી, બંને દેશો એકબીજા પર કરાર તોડવાના આરોપો લગાવી રહ્યા છે.
ઈરાની રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સે તો ત્યાં સુધી ચેતવણી આપી છે કે તમામ જહાજોએ માત્ર ઈરાન દ્વારા નિર્દિષ્ટ કરેલા ‘ઉત્તરી દરિયાઈ માર્ગ’નો જ ઉપયોગ કરવો. જે જહાજો આ આદેશનું પાલન નથી કરતા, તેમની સુરક્ષાની જવાબદારી ઈરાન લેતું નથી. ‘એવર લવલી’ અને ‘કિકુ’ જેવા જહાજો પર થયેલા હુમલા આ નવી રણનીતિનો જ ભાગ હોવાનું મનાય છે.
અર્થતંત્ર પર ઘેરી અસર
આ તણાવની સીધી અસર દરિયાઈ વેપાર પર પડી છે. આંકડાઓ સાક્ષી પૂરે છે કે, બુધવારે જ્યાં 70 જેટલા જહાજો હોર્મુઝમાંથી પસાર થયા હતા, ત્યાં શનિવાર સુધીમાં આ સંખ્યા ઘટીને માત્ર 40 પર આવી ગઈ. જહાજોના માલિકો ડરના માર્યા અન્ય લાંબા અને ખર્ચાળ રસ્તાઓ પસંદ કરી રહ્યા છે.
તેલની સપ્લાય ચેઈનમાં આ વિક્ષેપને કારણે વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવમાં અસ્થિરતા ઊભી થઈ છે. ભારત જેવા દેશો, જે પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે આ માર્ગ પર ખૂબ નિર્ભર છે, તેમની ચિંતા સ્વાભાવિક છે. જો આ તણાવ લાંબો સમય ચાલશે, તો તે માત્ર તેલના ભાવમાં વધારો જ નહીં, પણ મોંઘવારીમાં પણ વધારો કરશે.
શું યુદ્ધ ટળી શકે છે?
આ તમામ કડવાશ અને સૈન્ય ગતિવિધિઓ વચ્ચે, રક્ષણ અને વિદેશી બાબતોના નિષ્ણાતો માને છે કે બંને પક્ષો હાલ પૂરતું સંપૂર્ણ પાયાનું યુદ્ધ ટાળવા માંગે છે. ઈરાન જાણે છે કે અમેરિકા સામે સીધું યુદ્ધ તેના અર્થતંત્રને તોડી નાખશે, જ્યારે અમેરિકા એ વાતથી વાકેફ છે કે હોર્મુઝમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળવાથી તેલના ભાવ આસમાને પહોંચશે, જેની અસર અમેરિકન મતદારો પર પણ પડશે.
વાતચીતની બારીઓ હજુ પણ ખુલ્લી છે. ઓમાન અને અન્ય આરબ દેશો મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરી રહ્યા છે. આર્ટિકલ-5 ના વિવાદને ઉકેલવા માટે કદાચ કોઈ નવા પૂરક કરારની જરૂર છે, જે ઈરાનની સુરક્ષાની ચિંતાઓને પણ સમજે અને જહાજોની અવરજવરની સ્વતંત્રતાને પણ સુનિશ્ચિત કરે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનો આ વિવાદ એ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો ઝઘડો નથી, પરંતુ તે વિશ્વની બદલાતી ભૂ-રાજનીતિનું પ્રતિબિંબ છે. જ્યારે પણ શક્તિશાળી દેશો પોતાના અહમ અને અધિકારોને વેપારના માર્ગો પર થોપે છે, ત્યારે ભોગ તો સામાન્ય જનતાએ જ ભોગવવો પડે છે. હાલ તો સમગ્ર વિશ્વની નજર આ સાંકડા જળમાર્ગ પર ટકેલી છે. શું મુત્સદ્દીગીરી વિજયી થશે કે પછી ફરીથી દરિયામાં તોપો ગર્જશે? તેનો જવાબ તો આવનારા દિવસો જ આપશે.
પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે, જ્યાં સુધી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના આર્ટિકલ-5 જેવા મુદ્દાઓ પર પરસ્પર સહમતી નહીં સધાય, ત્યાં સુધી વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર અને દરિયાઈ સુરક્ષા તલવારની ધાર પર જ રહેશે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે આ મામલે મૌન તોડીને ઈરાન અને અમેરિકાને એક ટેબલ પર લાવવા માટે વધુ પ્રયત્ન કરવા પડશે, કારણ કે શાંતિનો માર્ગ જ આ વિવાદનો એકમાત્ર કાયમી ઉકેલ છે.
