અમેરિકામાં જન્મજાત નાગરિકત્વ: સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો અને તેની અસરો
અમેરિકાની રાજનીતિ અને કાયદાકીય માળખામાં ‘જન્મજાત નાગરિકત્વ’ (Birthright Citizenship) હંમેશા એક ચર્ચાસ્પદ અને ગંભીર વિષય રહ્યો છે. તાજેતરમાં, અમેરિકાની સુપ્રીમ કોર્ટે એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપીને પૂર્વ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના તે વિવાદાસ્પદ આદેશને ફગાવી દીધો છે, જેમાં ગેરકાયદેસર રીતે રહેતા પ્રવાસીઓના બાળકોને નાગરિકત્વ આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ ચુકાદાએ માત્ર કાયદાકીય સ્થિતિ જ સ્પષ્ટ નથી કરી, પરંતુ અમેરિકન બંધારણના પાયાના મૂલ્યોની પણ પુનઃસ્થાપના કરી છે.
ચુકાદાનો આધાર: 14મો બંધારણીય સુધારો
સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ જોન રોબર્ટ્સે તેમના ચુકાદામાં સ્પષ્ટપણે 14મા બંધારણીય સુધારા (14th Amendment) નો ઉલ્લેખ કર્યો છે. 1868માં અમલમાં આવેલા આ સુધારાની નાગરિકત્વ કલમ (Citizenship Clause) કહે છે કે, “યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં જન્મેલી અથવા કુદરતી રીતે નાગરિક બનેલી તમામ વ્યક્તિઓ, જેઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અધિકારક્ષેત્રને આધીન છે, તેઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને તેઓ જે રાજ્યમાં રહે છે તેના નાગરિકો છે.”
ચીફ જસ્ટિસ રોબર્ટ્સ સાથે જસ્ટિસ એમી કોની બેરેટ અને કોર્ટના ત્રણેય ઉદારમતવાદી જસ્ટિસ—એલેના કાગન, સોનિયા સોટોમેયર અને કેતનજી બ્રાઉન જેક્સન—એ સર્વસંમતિ દર્શાવી હતી કે અમેરિકાની ધરતી પર જન્મેલા દરેક બાળકને નાગરિકત્વ મેળવવાનો બંધારણીય અધિકાર છે, પછી ભલે તેના માતા-પિતા ગેરકાયદેસર રીતે દેશમાં આવ્યા હોય.
ટ્રમ્પનો આદેશ અને કાયદાકીય જંગ
20 જાન્યુઆરી, 2025ના રોજ જ્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વ્હાઇટ હાઉસમાં પરત ફરીને સત્તા સંભાળી, ત્યારે તેમણે એક એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર બહાર પાડ્યો હતો. આ આદેશમાં એવી જોગવાઈ હતી કે જો માતા-પિતા ગેરકાયદેસર રીતે દેશમાં પ્રવેશ્યા હોય અથવા અનડોક્યુમેન્ટેડ કામદારો હોય, તો તેમના બાળકોને અમેરિકાના નાગરિકત્વના દસ્તાવેજો મળશે નહીં. આ આદેશનો હેતુ ‘એન્કર બેબીઝ’ (Anchor Babies) ની પ્રથાને રોકવાનો હતો.
જોકે, આ આદેશ જાહેર થતાની સાથે જ કાયદાકીય પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. અનેક નીચલી અદાલતો અને ફેડરલ અપીલેટ કોર્ટે ટ્રમ્પના આ આદેશ પર રોક લગાવી દીધી હતી, જેથી તે ક્યારેય દેશમાં અમલી બની શક્યો નહોતો. અંતે, આ કેસ ‘ટ્રમ્પ વિ. બાર્બરા’ નામથી સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો હતો.
કાયદાના રક્ષકો અને અલગ મતો
સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ મામલે મિશ્ર પ્રતિસાદ જોવા મળ્યો હતો. જસ્ટિસ બ્રેટ કેવનોએ અલગ મંતવ્ય રજૂ કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે, “ભલે આ આદેશ બંધારણના 14મા સુધારાનું સીધું ઉલ્લંઘન ન કરતું હોય, પરંતુ તે 1940માં ઘડાયેલા ફેડરલ કાયદાની વિરુદ્ધ જાય છે.” જ્યારે બીજી તરફ, જસ્ટિસ ક્લેરેન્સ થોમસ, સેમ્યુઅલ અલીટો અને નીલ ગોર્સચે ચુકાદાની વિરુદ્ધ મત આપ્યો હતો. જસ્ટિસ અલીટોએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે, “કોર્ટે આ બાબતમાં ગંભીર ભૂલ કરી છે.”
આ ચુકાદાના પાંચ મુખ્ય પાસાઓ
બંધારણીય પ્રાધાન્ય: કોર્ટે સાબિત કર્યું છે કે એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર ક્યારેય બંધારણના મૂળભૂત સુધારા કરતા ઉપર હોઈ શકે નહીં.
ન્યાયિક અધિકારક્ષેત્ર: ‘સબ્જેક્ટ ટુ ધ જ્યુરિસ્ડિક્શન’ (અધિકારક્ષેત્રને આધીન) શબ્દનો અર્થ એવો છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ જે અમેરિકાની જમીન પર છે તે દેશના કાયદાને પાત્ર છે, તેથી તેને નાગરિકત્વનો અધિકાર મળે છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ: સિવિલ વોર પછીના સમયમાં જ્યારે આ કાયદો બનાવવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જન્મના આધારે સમાનતા સ્થાપિત કરવાનો હતો.
રાજકીય મર્યાદા: રાષ્ટ્રપતિ ગમે તેટલા શક્તિશાળી હોય, તેઓ બંધારણીય અધિકારોને પોતાની ઈચ્છા મુજબ બદલી શકતા નથી.
સ્થિરતા: આ ચુકાદાને કારણે લાખો એવા પરિવારોએ રાહતનો શ્વાસ લીધો છે જેઓ પોતાના બાળકોના ભવિષ્યને લઈને ચિંતિત હતા.
🚨 The Supreme Court ruled that the Fourteenth Amendment guarantees birthright citizenship to children born in the United States, including those whose parents are in the country unlawfully or only temporarily, striking down President Trump’s executive order. pic.twitter.com/iDns5rmqJF
— SCOTUS Wire (@scotus_wire) June 30, 2026
શું છે આ વિવાદ પાછળનું મોટું કારણ?
અમેરિકામાં ‘જન્મજાત નાગરિકત્વ’ને લઈને દાયકાઓથી ચર્ચા ચાલી રહી છે. ટીકાકારોનું માનવું છે કે આ પ્રકારની જોગવાઈઓ ગેરકાયદેસર સ્થળાંતરને પ્રોત્સાહન આપે છે. લોકો માને છે કે માત્ર વિઝા વગર સરહદ ઓળંગીને બાળકને જન્મ આપવો એ નાગરિકત્વ મેળવવાનો ‘શોર્ટકટ’ છે. બીજી તરફ, માનવ અધિકાર કાર્યકર્તાઓ અને બંધારણીય નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે, બાળકનો જન્મ એ કોઈ ગુનો નથી અને તેને તેના જન્મના અધિકારથી વંચિત રાખવો એ અમેરિકન લોકશાહીના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું માનવું હતું કે આવા કડક નિર્ણયો દ્વારા તેઓ ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર પર રોક લગાવી શકશે. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટના આ ચુકાદાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે, સ્થળાંતરની સમસ્યાનો ઉકેલ નાગરિકત્વના કાયદા બદલીને નહીં, પરંતુ વધુ સારી ઈમિગ્રેશન પોલિસી દ્વારા લાવવો જોઈએ.
ભવિષ્યની અસરો
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ ચુકાદો માત્ર ટ્રમ્પના આદેશને જ રદ નથી કરતું, પરંતુ આવનારા સમયમાં કોઈપણ રાષ્ટ્રપતિ માટે બંધારણીય અધિકારો સાથે ચેડા કરવા મુશ્કેલ બનાવશે. જે રીતે આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પોતે હાજર રહ્યા હતા, તે દર્શાવે છે કે આ મુદ્દો વ્હાઇટ હાઉસ માટે કેટલો સંવેદનશીલ હતો.
હવે જ્યારે કાયદાકીય લડાઈ પૂર્ણ થઈ છે, ત્યારે સમગ્ર અમેરિકાનું ધ્યાન હવે ઈમિગ્રેશન રિફોર્મ્સ (સ્થળાંતર સુધારા) પર કેન્દ્રિત થવાની સંભાવના છે. આ ચુકાદો એ વાતનું પ્રમાણ છે કે અમેરિકાની લોકશાહીમાં ન્યાયતંત્રનું કામ કાયદાનું અર્થઘટન કરવાનું છે, નહીં કે રાજકીય એજન્ડાને પૂરો કરવાનું.
અંતમાં કહી શકાય કે, જન્મજાત નાગરિકત્વ એ અમેરિકાની એક વિશિષ્ટ ઓળખ છે. ભલે તે વિવાદાસ્પદ રહ્યો હોય, પણ તે સમાજમાં સમાનતા અને તકના પાયાને મજબૂત કરે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ ચુકાદાએ સાબિત કર્યું છે કે બંધારણના મૂલ્યો કાળની કસોટી પર અડીખમ ઉભા છે. જે બાળકો અમેરિકાની ધરતી પર જન્મે છે, તેઓ આ દેશના ભવિષ્યનો એક ભાગ છે, અને કાયદો તેમના આ અધિકારનું રક્ષણ કરે છે. આ ચુકાદો એક એવી જીત છે જે બંધારણના સર્વોપરિતાના સિદ્ધાંતને ફરીથી જીવંત કરે છે.
