વરસાદ પડતાં જ કેમ નબળી પડે છે પાચનશક્તિ? આયુર્વેદના આ નિયમો આપશે રોગો સામે રક્ષણ
આકરા ઉનાળાના બફારા અને ગરમી બાદ વરસાદનું આગમન દરેકના મનને પ્રફુલ્લિત કરી દે છે. પરંતુ, વાતાવરણમાં આવતો આ અચાનક બદલાવ આપણી જીવનશૈલી અને ખાસ કરીને સ્વાસ્થ્ય માટે અનેક પડકારો લઈને આવે છે. આયુર્વેદ વિજ્ઞાન અનુસાર, જ્યારે ચોમાસાના શરૂઆતના ટીપાં ગરમ જમીન પર પડે છે, ત્યારે તેમાંથી નીકળતી વરાળ અને વાતાવરણમાં વધતો ભેજ આપણા શરીરની પાચન શક્તિ એટલે કે જઠરાગ્નિને નબળી પાડે છે. આ ઋતુમાં શરીરમાં ગેસ, એસિડિટી અને વાયુ સંબંધિત સમસ્યાઓ વધવા લાગે છે. સાથોસાથ, આયુર્વેદ અનુસાર શરીરમાં ‘પિત્ત દોષ’નો સંચય થવા લાગે છે, જે ત્વચાના રોગો, તાવ અને પેટની અતિશય ખરાબી જેવા અનેક રોગોનું મૂળ બને છે. આથી જ, ચોમાસામાં આહાર સંબંધિત નાની ભૂલો પણ મોટી શારીરિક આફત નોતરી શકે છે.
જઠરાગ્નિને મજબૂત કરતો હળવો અને તાજો ખોરાક
આયુર્વેદ શાસ્ત્ર સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે વરસાદની ઋતુમાં હંમેશાં હળવો, તાજો, ગરમ અને સરળતાથી પચી જાય તેવો ખોરાક જ લેવો જોઈએ. ઠંડો કે વાસી ખોરાક પાચનતંત્ર પર વધારાનો બોજ નાખે છે. આ ઋતુમાં પિત્ત અને વાયુને શાંત કરે તેવા અનાજ જેવા કે જૂના ઘઉં, જવ, ચોખા અને મકાઈનું સેવન ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત સરસવ, રાઈ અને કઠોળને આહારમાં યોગ્ય રીતે મસાલા સાથે રાંધીને સામેલ કરવા જોઈએ. ચોમાસા દરમિયાન મગની દાળની હલકી ખીચડી પાચન માટે સર્વોત્તમ આહાર ગણાય છે. જો શરીર અનુકૂળ હોય, તો તાજું દૂધ, મર્યાદિત માત્રામાં દહીં, શુદ્ધ ગાયનું ઘી અને ચોખાનું સેવન પણ કરી શકાય છે, કારણ કે આ પદાર્થો નબળા પડેલા શરીરને પોષણ પૂરું પાડે છે.
શાકભાજી, ફળો અને ચટણીનું આયુર્વેદિક મહત્વ
બીમારીઓથી દૂર રહેવા માટે આ ઋતુમાં શાકભાજીની પસંદગી ખૂબ સમજી-વિચારીને કરવી જોઈએ. આયુર્વેદના મતે, ચોમાસામાં ભીંડા, દૂધી, પરવળ અને ટીંડોળા જેવા હળવા શાકભાજી રાંધીને ખાવા ખૂબ જ ફાયદાકારક છે. ટામેટા અને ફુદીનાની તાજી બનાવેલી ચટણી ભોજનમાં સામેલ કરવાથી ખોરાક પ્રત્યેની રુચિ વધે છે અને પાચનક્રિયા સુધરે છે. ફળોની વાત કરીએ તો, પ્રકૃતિ આ ઋતુમાં આપણને એવા જ ફળો આપે છે જે રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે, જેમ કે દાડમ, જાંબુ, નાસપતી, સફરજન અને સીઝનની પાકેલી કેરી. આ ફળો શરીરના દોષોને સંતુલિત રાખવામાં મદદ કરે છે. આ સિવાય, પાચન અગ્નિને પ્રદીપ્ત રાખવા માટે રોજિંદા આહારમાં સૂંઠ (સૂકું આદુ), આદુ અને લીંબુનો નિયમિત ઉપયોગ કરવો જાદુઈ સાબિત થઈ શકે છે.
પાણીની શુદ્ધતા: ઉકાળેલું પાણી જ ઉત્તમ ઔષધ
ચોમાસામાં હવામાન જેટલું પ્રદૂષિત થાય છે, તેના કરતાં વધુ જોખમ પીવાના પાણીનું હોય છે. વરસાદના દિવસોમાં જળજન્ય રોગો (Waterborne diseases) જેવા કે ટાઈફોઈડ, કમળો અને ડાયેરિયા ફેલાવવાની શક્યતા સૌથી વધારે હોય છે, કારણ કે આ દિવસોમાં પ્રદૂષિત કે ચેપગ્રસ્ત પાણી સહેલાઈથી ઘરો સુધી પહોંચી જાય છે. આયુર્વેદ અનુસાર, વરસાદની ઋતુમાં ગમે તેવું પાણી સીધું પીવાને બદલે તેને બરાબર ઉકાળવું જોઈએ. પાણીને ઉકાળીને સહેજ નવશેકું અથવા ઓરડાના તાપમાને ઠંડુ કરીને પીવાથી પાણીમાં રહેલા હાનિકારક બેક્ટેરિયા નાશ પામે છે અને તે પચવામાં હળવું બને છે. આવું ઉકાળેલું પાણી શરીરના ઝેરી તત્વો (Toxins) ને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.
ચોમાસાનો આનંદ માણવાની સાથે જો આયુર્વેદના આ સરળ આહાર નિયમોનું પાલન કરવામાં આવે, તો આખી ઋતુ દરમિયાન ડૉક્ટર પાસે જવાની જરૂર પડતી નથી અને સ્વાસ્થ્ય એકદમ સુદ્રઢ રહે છે.
