સામાન્ય માણસનું સસ્તું હવાઈ સફરનું સપનું જોખમમાં? સરકારે લીધો આ મોટો નિર્ણય!
દેશના નાના શહેરો અને અંતરિયાળ વિસ્તારોને હવાઈ માર્ગે જોડવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે શરૂ કરાયેલી કેન્દ્ર સરકારની મહત્વાકાંક્ષી ‘ઉડાન’ (UDAN – ઉડે દેશ કા આમ નાગરિક) યોજના અત્યારે મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે. તાજેતરમાં રાજ્યસભામાં સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલા એક સત્તાવાર જવાબમાં જે આંકડા સામે આવ્યા છે તે ખરેખર ચોંકાવનારા છે. આ રિપોર્ટ અનુસાર, યોજનાની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં દેશભરમાં કુલ 663 રૂટ પર ફ્લાઇટ્સ શરૂ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેમાંથી માત્ર 337 રૂટ પર જ હાલમાં હવાઈ સેવાઓ ચાલુ છે. બાકીના 326 રૂટ પર ફ્લાઇટ્સ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગઈ છે. એટલે કે, સરકારે શરૂ કરેલા રૂટમાંથી લગભગ અડધા રૂટ અત્યારે બંધ હાલતમાં છે.
સૌથી મોટી ચિંતાની વાત એ છે કે આ સ્થિતિ ત્યારે સર્જાઈ છે જ્યારે સરકાર આ યોજના પાછળ અત્યાર સુધીમાં અંદાજે ₹10,200 કરોડનો માતબર ખર્ચ કરી ચૂકી છે. જોકે, આ નિષ્ફળતા અને પડકારો વચ્ચે પણ સરકાર હિંમત હારી નથી અને આ યોજનાને ફરીથી બેઠી કરવા માટે તેનો બીજો તબક્કો એટલે કે ‘ઉડાન 2.0’ શરૂ કરવા જઈ રહી છે, જેમાં કરોડો રૂપિયાનું નવું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે.
શું છે આ ઉડાન (UDAN) યોજના અને તેનો મૂળ હેતુ?
આમ નાગરિક પણ સસ્તા દરમાં હવાઈ મુસાફરી કરી શકે તેવા સ્વપ્ન સાથે વર્ષ 2017માં ‘ઉડાન’ યોજનાની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ એવા નાના શહેરો અને પછાત વિસ્તારોને દેશના મુખ્ય હવાઈ નેટવર્ક સાથે જોડવાનો હતો, જ્યાં કાં તો એરપોર્ટ નહોતા અથવા તો ત્યાંથી કોઈ નિયમિત ફ્લાઇટ્સ ઓપરેટ થતી નહોતી.
આ યોજના અંતર્ગત સામાન્ય લોકોને પરવડે તેવા ભાવે ટિકિટ મળી રહે તે માટે સરકાર એરલાઇન્સ કંપનીઓને સબસિડી (Viability Gap Funding – VGF) આપે છે. આ ઉપરાંત, પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી વધારવા માટે બંધ પડેલા જૂના એરસ્ટ્રિપ્સને ફરી શરૂ કરવા અને નવા નાના એરપોર્ટના નિર્માણ તેમજ વિકાસ પાછળ પણ સરકાર કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ કરે છે.
અડધા રૂટ પર ફ્લાઇટ્સ બંધ થવા પાછળના મુખ્ય કારણો
સરકારના આટલા મોટા પ્રયાસો છતાં અડધા રૂટ બંધ થઈ જવાની પાછળ કેટલાક ગંભીર વ્યવહારિક અને આર્થિક કારણો જવાબદાર છે:
-
મુસાફરોની ઓછી સંખ્યા (Low Passenger Load): ઘણા નાના શહેરોના રૂટ પર શરૂઆતમાં ઉત્સાહ જોવા મળ્યો, પણ સમય જતાં ત્યાં ધારણા કરતાં ખૂબ જ ઓછા મુસાફરો મળ્યા. પૂરતા પેસેન્જર ન મળવાને કારણે એરલાઇન્સ માટે ફ્લાઇટ દોડાવવી ખોટનો ધંધો બની ગઈ.
-
સબસિડીની સમયસીમા પૂરી થવી: સરકાર આ યોજના હેઠળ એરલાઇન્સ કંપનીઓને શરૂઆતના 3 વર્ષ માટે જ સબસિડી આપતી હતી. જેવી આ 3 વર્ષની મુદત પૂરી થઈ, કે તરત જ સબસિડી વિના તે રૂટ પર ફ્લાઇટ ચલાવવી કંપનીઓ માટે આર્થિક રીતે અશક્ય બની ગઈ અને તેમણે ઓપરેશન બંધ કરી દીધા.
-
નાની એરલાઇન્સ કંપનીઓનું બંધ થવું: આ યોજનામાં જોડાયેલી કેટલીક નાની અને પ્રાદેશિક એરલાઇન્સ કંપનીઓ પોતે જ નાણાકીય કટોકટીમાં આવી ગઈ અથવા તો સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગઈ, જેના કારણે તેમણે ઘણા રૂટ પરથી પોતાની સેવાઓ સમેટી લેવી પડી.
એરલાઇન્સ કંપનીઓ કઈ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહી છે?
પ્રાદેશિક એરલાઇન્સ ઓપરેટર્સના જણાવ્યા અનુસાર, નાના શહેરોમાંથી ફ્લાઇટ્સ સફળતાપૂર્વક ચલાવવા માટે માત્ર ત્યાં એરપોર્ટ હોવું પૂરતું નથી. તેની પાછળ ઘણા ટેકનિકલ અને માળખાકીય પડકારો છે:
મેટ્રો શહેરો સાથે કનેક્ટિવિટીનો અભાવ સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે. નાના શહેરોના મુસાફરો મોટે ભાગે દિલ્હી, મુંબઈ કે બેંગલુરુ જેવા મોટા એરપોર્ટ પર જવા માંગતા હોય છે, પરંતુ આ મોટા એરપોર્ટ પર સ્લોટ્સ (ફ્લાઇટ લેન્ડિંગ અને ટેક-ઓફનો સમય) ખાલી મળતા નથી. આ ઉપરાંત, દેશમાં હજુ પણ ઘણા નાના એરપોર્ટ એવા છે જ્યાં રાત્રિ લેન્ડિંગ (Night Landing) કે ખરાબ વાતાવરણમાં ફ્લાઇટ ઓપરેટ કરવાની આધુનિક સુવિધાઓ નથી. વળી, નાના રૂટ માટે વપરાતા નાના વિમાનો (જેવા કે ATR કે લીઝ્ડ એરક્રાફ્ટ) ભાડે મેળવવા ખૂબ મોંઘા પડે છે, જેના કારણે નવી કંપનીઓ માટે બિઝનેસ શરૂ કરવો જ ઘણો ખર્ચાળ સાબિત થાય છે.
સરકારે અત્યાર સુધીમાં ક્યાં કેટલો ખર્ચ કર્યો?
એક મીડિયા રિપોર્ટમાં આરટીઆઈ (RTI) ના જવાબને ટાંકીને જણાવવામાં આવ્યું છે કે, સરકારે અત્યાર સુધીમાં આ યોજના પાછળ કુલ ₹10,200 કરોડનો ધુમાડો (ખર્ચ) કર્યો છે. આ ખર્ચને મુખ્ય બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે:
| ખર્ચનું વિવરણ | અંદાજિત રકમ (રૂપિયામાં) |
| એરલાઇન્સ કંપનીઓને આપવામાં આવેલી સબસિડી (VGF) | આશરે ₹4,833.25 કરોડ |
| નાના અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં એરપોર્ટ અને માળખાકીય સુવિધાઓનો વિકાસ | આશરે ₹5,500.00 કરોડ |
| કુલ અંદાજિત ખર્ચ | આશરે ₹10,200.00 કરોડ |
‘ઉડાન 2.0’ (UDAN 2.0): શું બદલાશે અને કેવી રીતે મળશે બૂસ્ટ?
પ્રથમ તબક્કાની ભૂલો અને ખામીઓમાંથી પાઠ ભણીને સરકાર હવે ‘ઉડાન 2.0’ લોન્ચ કરવા જઈ રહી છે. આ નવા તબક્કા માટે સરકારે ₹28,840 કરોડનું માતબર બજેટ મંજૂર કર્યું છે, જે જૂના બજેટ કરતાં ઘણું વધારે છે. આ વખતે યોજનાને સફળ બનાવવા માટે નિયમોમાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે:
-
સબસિડીની અવધિમાં વધારો: એરલાઇન્સ કંપનીઓને આર્થિક સ્થિરતા આપવા માટે સરકાર હવે 3 વર્ષના બદલે પૂરા 5 વર્ષ સુધી સબસિડી આપશે, જેથી કંપનીઓ લાંબા સમય સુધી ગ્રાહકો મેળવવા માટે પ્રયાસ કરી શકે.
-
એરપોર્ટ મેઇન્ટેનન્સ માટે અલગ ફંડ: નાના એરપોર્ટ માત્ર બનીને પડી ન રહે, પરંતુ તેનું સંચાલન યોગ્ય રીતે થાય તે માટે તેના રખરખાવ (મેઇન્ટેનન્સ) માટે અલગથી સ્પેશિયલ ફંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
-
બહેતર આયોજન: હવે રૂટ નક્કી કરતા પહેલાં ત્યાંના પ્રવાસીઓની સંખ્યા અને આર્થિક વ્યવહારક્ષમતાનો ઊંડો સર્વે કરવામાં આવશે, જેથી ભવિષ્યમાં રૂટ બંધ થવાની સંભાવના ઘટાડી શકાય.
