જંતર-મંતરનો સત્યાગ્રહ અને અનશનની મર્યાદા: એક ચિંતન
દિલ્હીનું જંતર-મંતર હંમેશાથી લોકશાહીના અવાજનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. અહીં અનેક આંદોલનો જન્મ્યા છે અને અનેક આંદોલનો વિલીન થયા છે. હાલમાં નીટ (NEET) પરીક્ષામાં થયેલી ગેરરીતિઓ અને પેપર લીકના મુદ્દે જે વિરોધ પ્રદર્શન ચાલી રહ્યું છે, તેણે ફરી એકવાર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. આ આંદોલનના કેન્દ્રમાં જાણીતા શિક્ષણવિદ અને સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુક છે. જોકે, આ આંદોલન હવે માત્ર મુદ્દા સુધી સીમિત નથી રહ્યું, પરંતુ તે ‘અનશન’ અને ‘સ્વાસ્થ્ય’ જેવી ગંભીર ચર્ચાઓ તરફ વળ્યું છે.
આંદોલન અને અનશન: એક પાતળી રેખા
કોઈપણ આંદોલનમાં જ્યારે અનશન (ભૂખ હડતાલ)નું શસ્ત્ર ઉઠાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે સરકાર પર નૈતિક દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ હોય છે. પરંતુ આ શસ્ત્ર ધારદાર હોવાની સાથે જોખમી પણ છે. સોનમ વાંગચુક જેવા વ્યક્તિ, જેમને લાંબા ગાળાના અનશન અને પહાડોની કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં જીવવાનો અનુભવ છે, તેમના માટે આ એક કસોટી હોઈ શકે છે. પરંતુ આ આંદોલનમાં તેમની સાથે જોડાયેલા યુવા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ સ્થિતિ વધુ પડકારજનક છે.
‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ના સ્થાપક અભિજીત દીપકેએ તાજેતરમાં એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે, “સોનમ વાંગચુકને અનશનનો અનુભવ છે, તેઓ આ સ્થિતિને સંભાળી શકે છે, પરંતુ અન્ય યુવાનોએ પોતાના જીવને જોખમમાં મૂકવાની જરૂર નથી.” આ વાતમાં એક વ્યવહારુ સત્ય છુપાયેલું છે. આંદોલન લાંબું ચાલવાનું છે, અને લાંબી લડાઈ લડવા માટે સૈનિકોનું જીવંત અને સ્વસ્થ રહેવું અનિવાર્ય છે.
યુવાનોની ભૂમિકા: આંદોલનનું ભવિષ્ય
આંદોલનનો અર્થ એ નથી કે દરેક વ્યક્તિએ શારીરિક કષ્ટ સહન કરવું જ પડે. આંદોલનને સફળ બનાવવા માટે આયોજન, સંચાલન, સોશિયલ મીડિયા પર વાત પહોંચાડવી અને અન્ય વ્યવસ્થાઓ જાળવવી ખૂબ જરૂરી છે. જો આંદોલનમાં જોડાયેલા તમામ સભ્યો અનશન પર ઉતરી જશે, તો આંદોલનને મેનેજ કોણ કરશે?
અભિજીત દીપકેની ચિંતા સ્વાભાવિક છે. જો યુવાનો પોતાની શક્તિ અને સ્વાસ્થ્ય ગુમાવી દેશે, તો લોકશાહીનો અવાજ બુલંદ કરવા માટેની ધરી નબળી પડી જશે. આંદોલનકારીઓએ સમજવું પડશે કે આ માત્ર એક ભાવનાત્મક પ્રદર્શન નથી, પરંતુ એક રાજકીય અને સામાજિક લડાઈ છે, જેમાં ‘ફિટનેસ’ અને ‘ધૈર્ય’ બંનેની જરૂર છે.
સોનમ વાંગચુકની અપીલ અને વાસ્તવિકતા
થોડા સમય પહેલા સોનમ વાંગચુકે જંતર-મંતર પર એકત્રિત થયેલા લોકોની ખાવા-પીવાની આદતોને લઈને દુઃખ વ્યક્ત કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે, “લોકો ઠૂંસી-ઠૂંસીને ખાઈ રહ્યા છે, જ્યારે અહીં લોકો પોતાના હક માટે ભૂખ્યા બેઠા છે.” તેમણે લોકોને એક દિવસના પ્રતિકાત્મક અનશનની અપીલ કરી હતી. આ અપીલ માત્ર શિસ્ત માટે નથી, પરંતુ તે આંદોલનના ગંભીરતાને સમજવાની એક રીત છે. જે લોકો આંદોલન સ્થળે એકત્ર થાય છે, તેમણે પણ આંદોલનકારીઓની માનસિકતાને સમજવી જોઈએ.
લાંબી લડાઈ માટેની તૈયારી
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે મોટામાં મોટા આંદોલનોમાં સફળતા ત્યારે જ મળી છે જ્યારે તેની પાછળ એક મજબૂત વ્યૂહરચના હોય. અનશન એ છેલ્લું શસ્ત્ર છે, પ્રથમ નહીં. જો આંદોલનને સફળતાના મુકામ સુધી પહોંચાડવું હોય, તો કામના વિભાજનની જરૂર છે. કેટલાક લોકો અનશન પર રહીને સરકાર પર દબાણ બનાવી શકે છે, જ્યારે અન્ય લોકો આંદોલનને વેગ આપવામાં, જનસમર્થન મેળવવામાં અને વહીવટી સ્તરે લડાઈ લડવામાં યોગદાન આપી શકે છે.
અભિજીત દીપકેનું આ નિવેદન કે, “બધાએ ભૂખ્યા રહેવાની જરૂર નથી, બાકીના લોકોએ પણ ફિટ રહેવું પડશે જેથી આ આંદોલન લાંબા સમય સુધી ટકી શકે,” એ આંદોલનકારીઓ માટે એક ચેતવણી અને સલાહ બંને છે.
લોકશાહીમાં વિરોધ કરવાનો દરેકને અધિકાર છે, પરંતુ તે વિરોધની રીત પણ તાર્કિક હોવી જોઈએ. આંદોલનમાં ઉત્સાહ જરૂરી છે, પણ અતિશયતા નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. શિક્ષણ અને વ્યવસ્થામાં સુધારાની આ માંગણી કદાચ લાંબી ચાલે તેવી છે. આવી સ્થિતિમાં, યુવાનોએ પોતાના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખીને આંદોલનમાં એવી રીતે ભાગ લેવો જોઈએ કે જેથી તેઓ આ સંઘર્ષના અંત સુધી મજબૂતીથી ટકી શકે.
આ આંદોલન કોઈ એક વ્યક્તિની લડાઈ નથી, પરંતુ તે દેશના લાખો વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્યનો સવાલ છે. અને આ લડાઈ જીતવા માટે, દરેક સૈનિકનું સ્વસ્થ રહેવું એ આંદોલનની જીત માટેની પ્રથમ શરત છે.
