હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ફરી તણાવ: સાઉદીના ટેન્કર પર હુમલાથી વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ફફડાટ, જાણો શું છે આ સમગ્ર મામલો
વિશ્વના નકશા પર એક નાનકડી પટ્ટી જેવો દેખાતો ‘હોર્મુઝની સામુદ્રધુની’ (Strait of Hormuz) વિસ્તાર, આજે સમગ્ર વિશ્વની આર્થિક સ્થિરતાનું કેન્દ્રબિંદુ બની ગયો છે. તાજેતરમાં સાઉદી અરેબિયાના એક ક્રૂડ ઓઈલ ટેન્કરને નિશાન બનાવવામાં આવતા ફરી એકવાર મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધના વાદળો ઘેરાયા છે. આ ઘટના માત્ર એક જહાજને નુકસાન પહોંચાડવાની નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન અને તેલના ભાવમાં તોફાન લાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. કતારના LNG ટેન્કર પછી સાઉદીના ટેન્કર પર થયેલો આ હુમલો એ વાતની પુષ્ટિ કરે છે કે હોર્મુઝનો આ માર્ગ હવે અત્યંત સંવેદનશીલ બની ગયો છે.
હોર્મુઝનું ભૌગોલિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલી છે જે ફારસની ખાડીને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. આ સામુદ્રધુની એટલી સાંકડી છે કે વિશ્વનું લગભગ 20% થી 30% જેટલું ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસ અહીંથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત, ઈરાક અને કતાર જેવા દિગ્ગજ ઉર્જા ઉત્પાદક દેશો પોતાની નિકાસ માટે સંપૂર્ણપણે આ માર્ગ પર નિર્ભર છે.
જ્યારે કોઈ જહાજ અહીંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તેને સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ જટિલ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવો પડે છે. જો આ માર્ગને બ્લોક કરવામાં આવે અથવા અહીં કોઈ મોટો સંઘર્ષ થાય, તો તેની સીધી અસર વિશ્વના દરેક ખૂણે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર પડે છે. આ જ કારણ છે કે અમેરિકા અને અન્ય પાશ્ચાત્ય દેશો હંમેશા આ વિસ્તારની સુરક્ષાને લઈને સતર્ક રહે છે.
શું થઈ રહી છે હુમલાની ઘટનાઓ?
હાલમાં જે ઘટનાઓ બની રહી છે તે પદ્ધતિસરની લાગે છે. ઓમાનના કિનારા નજીક સાઉદી ટેન્કરનું ક્ષતિગ્રસ્ત થવું અને તે પહેલાં કતારના એલએનજી ટેન્કર પર હુમલો થવો એ સંયોગ નથી. જોકે, હુમલાખોરો કોણ છે અને કઈ પદ્ધતિથી હુમલો કરવામાં આવ્યો છે તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવામાં હજુ રહસ્ય છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ડ્રોન હુમલા અથવા સબમરીન માઈન્સ દ્વારા આ પ્રકારની કાર્યવાહી થઈ હોવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. સદભાગ્યે, બંને ઘટનાઓમાં જહાજના ક્રૂ મેમ્બર્સ સુરક્ષિત છે, પરંતુ જહાજોને પહોંચેલું નુકસાન વૈશ્વિક શિપિંગ કંપનીઓ માટે ચિંતાનો વિષય બન્યું છે. વીમા કંપનીઓએ હવે આ વિસ્તારમાં પ્રવેશતા જહાજોના વીમાના પ્રીમિયમમાં પણ વધારો કર્યો છે, જે આડકતરી રીતે તેલના ભાવમાં વધારો કરે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર શું અસર પડશે?
તેલના ભાવ એ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ છે. જો હોર્મુઝમાં અસ્થિરતા વધશે, તો નીચે મુજબની અસરો જોવા મળી શકે છે:
તેલના ભાવમાં ઉછાળો: સપ્લાયમાં થોડો પણ અવરોધ આવે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચે છે. ભારતના કિસ્સામાં, આપણે તેલની આયાત પર ખૂબ નિર્ભર છીએ, તેથી અહીં મોંઘવારીનો માર સામાન્ય જનતા પર પડે છે.
શિપિંગનો ખર્ચ: સુરક્ષાના જોખમને કારણે શિપિંગ કંપનીઓ વૈકલ્પિક રૂટ પસંદ કરી શકે છે, જે ખૂબ લાંબા અને ખર્ચાળ હોય છે.
ઉર્જા સુરક્ષા: યુરોપિયન અને એશિયન દેશો માટે હોર્મુઝ દ્વારા થતી સપ્લાય જીવનરેખા સમાન છે. આ માર્ગ બંધ થવો એટલે વિશ્વના અડધા દેશોમાં ઉર્જા કટોકટી સર્જાવી.
રાજકીય તણાવ: ઈરાન-અમેરિકા સંબંધો
આ સમગ્ર રમતમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો જૂનો વિવાદ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. ઈરાન પાસે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીની નજીક પોતાની દરિયાઈ સરહદ છે, અને તે સમયાંતરે આ માર્ગને બ્લોક કરવાની ધમકી આપતું આવ્યું છે. જ્યારે અમેરિકા મધ્ય પૂર્વમાં પોતાની હાજરી મજબૂત બનાવે છે, ત્યારે ઈરાન તેને પોતાના અસ્તિત્વ માટે ખતરો માને છે. આ ટેન્કર હુમલાઓ એ એક પ્રકારનું ‘પ્રોક્સી વોર’ કે શક્તિ પ્રદર્શન હોઈ શકે છે.
ભવિષ્યના પડકારો અને સુરક્ષા ઓપરેશન
હાલમાં, સુરક્ષા એજન્સીઓ આ ઘટનાની તપાસ કરી રહી છે. વૈશ્વિક શક્તિઓ આ બાબતે મધ્યસ્થતા કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે જેથી પરિસ્થિતિ વધુ ન બગડે. પરંતુ, હકીકત એ છે કે હોર્મુઝ હવે વિશ્વનું ‘સૌથી મોટું પાઉડર ડ્રમ’ બની ગયું છે. એક નાનકડી ભૂલ પણ મોટા યુદ્ધમાં પરિણમી શકે છે.
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ વધુ મહત્વની છે કારણ કે આપણી ઉર્જા જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો મધ્ય પૂર્વથી આવે છે. ભારત સરકારે પણ આ અંગે પોતાની ચિંતા વ્યક્ત કરી છે અને સુરક્ષિત પરિવહન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને સહકાર આપવાની અપીલ કરી છે.
હોર્મુઝમાં જે થઈ રહ્યું છે તે માત્ર સાઉદી અરેબિયા કે ઈરાનનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ તે સમગ્ર વિશ્વનો પ્રશ્ન છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે સાથે મળીને આ સામુદ્રધુનીને ‘નો-વોર ઝોન’ જાહેર કરવા માટે પ્રયત્ન કરવો પડશે. જો સપ્લાય લાઈન્સ પર હુમલા કરવાનું ચાલુ રહેશે, તો તેનાથી આર્થિક મંદી જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
આગામી દિવસોમાં સુરક્ષા દળો અને રાજદ્વારી સ્તરે લેવાતા નિર્ણયો જ નક્કી કરશે કે વિશ્વની ઉર્જા સપ્લાય સુરક્ષિત રહેશે કે નહીં. આશા રાખીએ કે સમજદારી જીતશે અને હોર્મુઝના શાંત પાણી ફરીથી વ્યાપાર માટે સુરક્ષિત બની જશે. આપણે સતત આ બાબતે સજાગ રહેવું પડશે, કારણ કે આ એક એવી આગ છે જેની જ્વાળાઓ દૂર સુધી ફેલાઈ શકે છે.
