ઈરાન-અમેરિકા સંબંધોમાં અંતિમ અધ્યાય? ટ્રમ્પના નિવેદન બાદ મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધના ભણકારા
વૈશ્વિક રાજકારણના રંગમંચ પર મધ્ય પૂર્વ (Middle East) હંમેશા એક સળગતો મુદ્દો રહ્યો છે. તાજેતરમાં તુર્કીની રાજધાની અંકારા ખાતે આયોજિત NATO શિખર સંમેલન દરમિયાન અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જે નિવેદન આપ્યું છે, તેણે વિશ્વભરના વ્યૂહરચનાકારો અને મુત્સદ્દીઓને વિચારતા કરી દીધા છે. ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જાહેર કર્યું છે કે ઈરાન સાથે થયેલું ‘મેમોરેન્ડમ ઓફ અંડરસ્ટેન્ડિંગ’ (MoU) હવે ઈતિહાસ બની ચૂક્યું છે. આ જાહેરાત માત્ર એક કાગળના ટુકડાના અંતની નથી, પરંતુ દાયકાઓથી ચાલી આવતી એક નાજુક શાંતિ પ્રક્રિયાના ‘The End’ ની છે.
શું હતું આ સમજૂતીનું મહત્વ?
ઘણા વર્ષોથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ હોવા છતાં, શાંતિ જાળવી રાખવા માટે કેટલાક અનૌપચારિક અને ઔપચારિક કરારો કરવામાં આવ્યા હતા. આ MoU નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મધ્ય પૂર્વમાં અણુશક્તિના પ્રસારને રોકવાનો અને સીધા સૈન્ય સંઘર્ષને ટાળવાનો હતો. આ કરાર બંને દેશો વચ્ચે એક એવી મજબૂરી હતી જેણે અત્યાર સુધી યુદ્ધને સીમારેખા પર અટકાવી રાખ્યું હતું. પરંતુ ટ્રમ્પના આ નિવેદન સાથે, આ તમામ કૂટનીતિક પ્રયાસો હવે બાજુ પર મુકાઈ ગયા હોય તેમ લાગે છે.
ટ્રમ્પનું વલણ: ‘આર-પાર’ની લડાઈના સંકેતો
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ હંમેશા તેમની આક્રમક વિદેશ નીતિ માટે જાણીતા છે. અંકારામાં તેમણે આપેલું નિવેદન એ વાતનો સંકેત છે કે અમેરિકા હવે ઈરાન સાથેની વાટાઘાટોમાં સમય બગાડવા માંગતું નથી. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે ઈરાનની તાજેતરની ગતિવિધિઓ આ સમજૂતીની શરતોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. જ્યારે એક મહાસત્તા એમ કહે કે “કરારનો કોઈ અર્થ રહ્યો નથી,” ત્યારે તેનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે હવે આગામી પગલાં કૂટનીતિના નહીં, પણ સૈન્ય વ્યૂહરચનાના હોઈ શકે છે.
મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધનું જોખમ
જો ખરેખર આ સમજૂતી સમાપ્ત થઈ જાય, તો મધ્ય પૂર્વમાં શું થશે? આ એક કરોડ રૂપિયાનો સવાલ છે.
સૈન્ય તણાવમાં વધારો: હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) જેવા મહત્વના દરિયાઈ માર્ગો પર તણાવ વધી શકે છે, જે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાને જોખમમાં મૂકી શકે છે.
પ્રોક્સી વોર: ઈરાન સીધી લડાઈને બદલે તેના સમર્થિત જૂથો દ્વારા મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકી હિતો પર હુમલા કરી શકે છે.
અણુ કાર્યક્રમ: કરાર તૂટવાથી ઈરાન ફરીથી યુરેનિયમ સંવર્ધનની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવી શકે છે, જે ઇઝરાયેલ અને પશ્ચિમી દેશો માટે ચિંતાનો વિષય છે.
વિશ્વ અર્થતંત્ર પર અસર
યુદ્ધ કે સૈન્ય તણાવ ક્યારેય એક દેશ સુધી મર્યાદિત રહેતા નથી. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના આ નવા તણાવની સીધી અસર ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પર પડશે. ભારત જેવા દેશો માટે, જે પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે મધ્ય પૂર્વ પર નિર્ભર છે, આ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. તેલના ભાવમાં વધારો એટલે મોંઘવારીનો સીધો માર સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર.
મુત્સદ્દીગીરીની નિષ્ફળતા કે અનિવાર્યતા?
ઘણા વિશ્લેષકો માને છે કે આ સમજૂતીનું તૂટવું એ નિષ્ફળતા નથી, પણ એક ‘કડવી વાસ્તવિકતા’ છે. દાયકાઓથી ચાલી આવતી આ લડાઈમાં કોઈ પણ પક્ષ પીછેહઠ કરવા તૈયાર નથી. જ્યારે બંને પક્ષો પોતાની વિચારધારા પર અડગ હોય, ત્યારે શાંતિ કરારો માત્ર કાગળ બની રહે છે. ટ્રમ્પનું નિવેદન કદાચ ઈરાન પર ભારે દબાણ લાવવાની એક નવી રણનીતિ પણ હોઈ શકે છે.
ભારત માટે શું છે પડકાર?
ભારતના બંને દેશો સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો રહ્યા છે. અમેરિકા ભારતનો વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર છે, જ્યારે ઈરાન સાથે ભારતના સાંસ્કૃતિક અને ઉર્જા સંબંધો છે. આવી સ્થિતિમાં, જો પરિસ્થિતિ બગડે છે, તો ભારત માટે ‘તટસ્થ’ રહેવું ખૂબ મુશ્કેલ બની જશે. ભારત હંમેશા ક્ષેત્રીય શાંતિનો હિમાયતી રહ્યું છે, પરંતુ બે શક્તિશાળી દેશોની આ આર-પારની લડાઈમાં ભારતને પોતાની વિદેશ નીતિમાં ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક ચાલવું પડશે.
આગળ શું?
અત્યારે બોલ ઈરાનના કોર્ટમાં છે. શું ઈરાન આ નિવેદન બાદ ફરીથી વાટાઘાટો માટે તૈયાર થશે? કે પછી તે તેના પરમાણુ કાર્યક્રમને વધુ આક્રમક બનાવશે? દુનિયા આતુરતાથી જોઈ રહી છે. એક વાત તો સ્પષ્ટ છે કે, અંકારામાં થયેલી આ જાહેરાત પછી મધ્ય પૂર્વના આકાશમાં શાંતિના વાદળો વિખેરાઈ ગયા છે અને હવે ત્યાં સંઘર્ષની આંધી આવવાની પૂરી શક્યતા છે.
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે યુદ્ધમાં જીત કોઈની નથી થતી, પણ નુકસાન હંમેશા માનવતાનું થાય છે. આશા રાખીએ કે જે રીતે આ સમાચારો સામે આવ્યા છે, તે માત્ર એક રાજકીય દબાણ હોય અને વાત સૈન્ય સંઘર્ષ સુધી ન પહોંચે. પરંતુ, ટ્રમ્પના આ ‘ધ એન્ડ’ના એલાન પછી, વિશ્વ અત્યારે એક અનિશ્ચિત અને ખતરનાક વળાંક પર ઊભું છે. આવનારા દિવસો કૂટનીતિના રહેશે કે તોપોના, તે જોવું હવે ખૂબ જ મહત્વનું બની રહેશે.
