બાંગ્લાદેશનું બદલાતું રાજકારણ: શું તારિક રહેમાન સરકાર ‘જમાત’ અને ‘આવામી લીગ’ બંનેને રાજકીય રીતે ખતમ કરવા માંગે છે?
બાંગ્લાદેશના રાજકીય આકાશમાં અત્યારે ગંભીર ઉથલપાથલ જોવા મળી રહી છે. એક તરફ શેખ હસીનાના લાંબા ગાળાના શાસનનો અંત આવ્યો છે, તો બીજી તરફ નવી સરકાર હવે પોતાની સત્તાને વધુ મજબૂત કરવા માટે જૂની અને પ્રભાવશાળી રાજકીય પાર્ટીઓને નિશાન બનાવી રહી છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, બાંગ્લાદેશમાં હવે જમાત-એ-ઈસ્લામી અને શેખ હસીનાની પાર્ટી ‘આવામી લીગ’ – આ બંને મુખ્ય રાજકીય દળો પર પ્રતિબંધ મૂકવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. તારિક રહેમાનની સરકાર દ્વારા લેવાયેલા આ નિર્ણયો દેશના ભવિષ્ય અને લોકશાહી માળખા પર અનેક સવાલો ઉભા કરે છે.
૧૯૭૧ ના ઈતિહાસની ફાઈલો કેમ ખોલવામાં આવી રહી છે?
બાંગ્લાદેશ સરકારના ગૃહ મંત્રી સલાહુદ્દીન ચૌધરીએ તાજેતરમાં જાહેર કર્યું છે કે સરકાર ૧૯૭૧ના યુદ્ધકાળની જૂની ફાઈલો ફરીથી ખોલવાનો નિર્ણય લીધો છે. ૧૯૭૧માં બાંગ્લાદેશની આઝાદી વખતે થયેલા અત્યાચારો અને મોટા કાંડોની ફરીથી તપાસ કરવામાં આવશે. સરકારનો તર્ક છે કે તે ઈતિહાસના અન્યાયને સુધારવા માંગે છે, પરંતુ રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે આ એક સોચી-સમજી રણનીતિ છે.
આ તપાસના બહાને આવામી લીગને પ્રતિબંધિત કરવાની કાયદાકીય ભૂમિકા તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે. ઈતિહાસના દૂષિત પાનાઓને ફરીથી ખોલીને વિરોધીઓને ‘રાષ્ટ્રવિરોધી’ ઠેરવવાનો આ એક જૂનો અખતરો છે, જેનો ઉપયોગ બાંગ્લાદેશની વર્તમાન સત્તાધારી પાર્ટી કરી રહી છે.
જમાત-એ-ઈસ્લામી: મિત્ર કે દુશ્મન?
બાંગ્લાદેશની રાજનીતિમાં જમાત-એ-ઈસ્લામી એક એવી પાર્ટી છે જે હંમેશા વિવાદોમાં રહી છે. ૧૯૭૧માં આ પાર્ટીએ પાકિસ્તાન તરફી વલણ અપનાવ્યું હતું અને આઝાદીના વિરોધમાં કામ કર્યું હતું. શેખ હસીનાના શાસન દરમિયાન આ પાર્ટી પર સખત નિયંત્રણો હતા. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ છે.
સરકાર જમાતને બે કારણોસર નિશાન બનાવી રહી છે:
૧. મતબેંકનો ખતરો: જમાત-એ-ઈસ્લામીનો પ્રભાવ બાંગ્લાદેશમાં ઝડપથી વધી રહ્યો છે, જે તારિક રહેમાનની પાર્ટી (BNP) માટે આવનારા સમયમાં વોટબેંકના સંદર્ભમાં મોટો ખતરો બની શકે છે.
૨. રાષ્ટ્રવાદી ઈમેજ: જમાત પોતાને વધુ કટ્ટર અને રાષ્ટ્રવાદી સાબિત કરીને પ્રજાનું સમર્થન મેળવી રહી છે, જે બીએનપીના અસ્તિત્વ માટે પડકારરૂપ છે.
તારિક રહેમાન: સત્તાના નવા કેન્દ્રબિંદુ
તારિક રહેમાન બાંગ્લાદેશના રાજકારણમાં એક એવું નામ છે જેને સત્તા વારસામાં મળી છે. તેમના માતા ખાલિદા ઝિયા વડાપ્રધાન અને પિતા જિયાઉર રહેમાન રાષ્ટ્રપતિ રહી ચૂક્યા છે. જોકે, તેમને જમાત-એ-ઈસ્લામીના નેતા શફીકુર રહેમાન વારંવાર ‘શહેઝાદા’ કહીને સંબોધે છે, જે તેમની રાજકીય પરિપક્વતા પર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. તારિક રહેમાન અત્યારે એવી રીતે કામ કરી રહ્યા છે કે જાણે તેઓ દેશના દરેક વિરોધી અવાજને દબાવી દેવા માંગતા હોય, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ પણ પક્ષ સત્તા માટે મજબૂત દાવેદારી ન કરી શકે.
શેખ હસીનાનું પાછા ફરવું: સરકાર માટે ચિંતાનો વિષય
ભલે અત્યારે શેખ હસીના સત્તામાં નથી, પરંતુ બાંગ્લાદેશમાં તેમનો પ્રભાવ હજુ પણ યથાવત છે. હસીનાએ બાંગ્લાદેશ પરત ફરવાની જાહેરાત કરી છે. જો હસીનાને પરત ફરવાની રાજકીય મંજૂરી મળી જાય, તો તારિક રહેમાનની સરકાર માટે તે આફત સમાન બની શકે છે. વર્ષની શરૂઆતમાં થયેલા એક સર્વે મુજબ, હજુ પણ ૨૪ ટકા લોકો હસીનાની રાજકીય વિચારધારામાં રસ ધરાવે છે. આ આંકડો સૂચવે છે કે સરકાર ભલે ગમે તેટલા પ્રતિબંધો લગાવે, પણ જનતાના માનસમાં હજુ પણ જૂના શાસકોનું સ્થાન છે.
રાજકીય બદલાની પરંપરા
બાંગ્લાદેશમાં વિરોધીઓને ખતમ કરવાની એક જૂની પરંપરા રહી છે. ૨૦૦૮ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન જ્યારે આવામી લીગની સરકાર હતી, ત્યારે તેમણે બીએનપીને સંપૂર્ણપણે અલગ-થલગ કરી દીધી હતી. હવે તારિક રહેમાનની સરકાર એ જ ફોર્મ્યુલાને અપનાવી રહી છે. આ ‘પલટવાર’નું રાજકારણ બાંગ્લાદેશની લોકશાહીને લાંબા ગાળે નુકસાન પહોંચાડી રહ્યું છે. જ્યારે કોઈ પણ સરકાર વિરોધ પક્ષને માત્ર ‘પ્રતિબંધ’ દ્વારા ખતમ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે તે સરમુખત્યારશાહી તરફ આગળ વધે છે.
બાંગ્લાદેશ અત્યારે એક અત્યંત નાજુક વળાંક પર ઉભું છે. જ્યાં સરકાર કાયદાના શાસન કરતા ‘રાજકીય બદલા’ને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે. જમાત અને આવામી લીગ બંને પર પ્રતિબંધ લાવવાનો નિર્ણય લોકશાહી માટે ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે. જો બાંગ્લાદેશની સત્તાધારી પાર્ટી આ જ માર્ગે ચાલતી રહેશે, તો દેશ આંતરિક સંઘર્ષ તરફ ધકેલાઈ શકે છે.
બાંગ્લાદેશના નાગરિકો માટે અત્યારે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું આ પ્રતિબંધો તેમને વિકાસ આપશે કે માત્ર નવી રાજકીય અસ્થિરતા? તારિક રહેમાનની રણનીતિ કદાચ તેમને ટૂંકા ગાળામાં સત્તામાં ટકાવી રાખશે, પરંતુ લાંબા ગાળે આ પ્રકારનું રાજકારણ બાંગ્લાદેશની વૈશ્વિક છબી અને આંતરિક શાંતિ બંનેને નુકસાન પહોંચાડશે.
આગામી દિવસોમાં જોવાનું રહેશે કે સુપ્રીમ કોર્ટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આ રાજકીય ઘટનાક્રમ પર શું પ્રતિક્રિયા આપે છે. પરંતુ એટલું નક્કી છે કે બાંગ્લાદેશનું રાજકારણ હવે પહેલા જેવું સરળ રહ્યું નથી.
