હોરમૂઝની જળસીમા પર યુદ્ધના વાદળો: શું અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનું ‘સીઝફાયર’ કાયમ માટે તૂટી ગયું?
વિશ્વની સૌથી વ્યસ્ત અને સંવેદનશીલ જળમાર્ગોમાંની એક, ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોરમૂઝ’ (હોરમૂઝની સામુદ્રધુની), ફરી એકવાર વૈશ્વિક તણાવનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલો શીત યુદ્ધ જેવો સંઘર્ષ હવે ખુલ્લી દુશ્મનાવટમાં ફેરવાઈ રહ્યો છે. અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવ્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચેનું ‘સીઝફાયર’ (યુદ્ધવિરામ) હવે અધિકૃત રીતે સમાપ્ત થઈ ગયું છે. બીજી તરફ, ઈરાન આ આરોપોને ફગાવી રહ્યું છે અને ‘પરસ્પર કાર્યવાહી’ (Reciprocal action) ની ધમકી આપી રહ્યું છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો ઝઘડો નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ઊર્જા સુરક્ષા માટે એક મોટો ખતરો છે.
સીઝફાયરનો અંત: એકતરફી દાવો કે વાસ્તવિકતા?
ટ્રમ્પના તાજેતરના નિવેદનોએ મધ્ય પૂર્વમાં ભારે ખળભળાટ મચાવ્યો છે. ટ્રુથ સોશિયલ પરની એક પોસ્ટમાં ટ્રમ્પે દાવો કર્યો કે ઈરાને અમેરિકા સાથે વાતચીત ચાલુ રાખવાની વિનંતી કરી છે અને અમેરિકાએ તે સ્વીકારી પણ છે, પરંતુ સાથે જ તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ‘સીઝફાયર’ હવે ખતમ થઈ ગયું છે.
પરંતુ, ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે આ દાવાને તદ્દન પાયાવિહોણો ગણાવ્યો છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે તેઓએ કોઈ પણ પ્રકારની વાતચીતની વિનંતી કરી નથી, પરંતુ તેઓ માત્ર કતારી મધ્યસ્થીઓને ઈરાનમાં આવવા માટે સંમતિ આપી હતી, જેનું આયોજન પણ અમેરિકાની જાણકારીમાં જ થયું હતું. આ વિરોધાભાસ દર્શાવે છે કે બંને દેશો વચ્ચે અવિશ્વાસની ખાઈ કેટલી ઊંડી છે.
હોરમૂઝની સામુદ્રધુની: વિશ્વની ‘તેલ નળી’
હોરમૂઝની સામુદ્રધુની વિશ્વના તેલ પુરવઠા માટે ‘લાઈફલાઈન’ છે. વિશ્વના કુલ તેલ ઉત્પાદનનો એક મોટો હિસ્સો આ સાંકડા માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. અમેરિકાની મુખ્ય માંગ એ છે કે ઈરાન જાહેરમાં એ વાત સ્વીકારે કે હોરમૂઝના તમામ માર્ગો મુક્ત છે અને તે જહાજો પર હુમલા કરવાનું બંધ કરશે. અમેરિકી અધિકારીઓના મતે, જો ઈરાન આ અંગે સત્તાવાર જાહેરનામું નહીં બહાર પાડે, તો પરિણામો ગંભીર હોઈ શકે છે.
સામે પક્ષે, ઈરાનનો તર્ક કંઈક અલગ જ છે. તેઓ માને છે કે જો તેઓ જહાજોને સલામત માર્ગ પૂરો પાડે છે અને નેવિગેશનલ સેવાઓ આપે છે, તો તે માટેનો ‘ઓપરેશનલ ચાર્જ’ લેવાનો તેમને અધિકાર છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચીની ઓમાન મુલાકાત આ દિશામાં ચાલી રહેલી વાટાઘાટોનો એક ભાગ છે, જે દર્શાવે છે કે ઈરાન આ મુદ્દાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાના પક્ષમાં વાળવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
‘ઝીરો ટ્રસ્ટ’: ગાલિબાફની આક્રમક ચેતવણી
ઈરાનના ટોચના વાટાઘાટકાર મોહમ્મદ બાઘેર ગાલિબાફે અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વૅન્સને જે રીતે સંભળાવ્યું છે, તે ઈરાનના આકરા વલણને સ્પષ્ટ કરે છે. તેમણે કહ્યું કે, “અમને તમારા પર જરાય ભરોસો નથી.” ગાલિબાફનું માનવું છે કે માત્ર એ જ દેશ અમેરિકા સાથે સમાન સ્તરે વાટાઘાટ કરી શકે છે જે યુદ્ધ માટે સંપૂર્ણ સજ્જ હોય. આ નિવેદન કોઈ કુટનીતિક સંવાદ નથી, પરંતુ એક યુદ્ધની તૈયારી જેવી ચેતવણી છે. ઈરાન સ્પષ્ટ કરી ચૂક્યું છે કે જો અમેરિકા સમજૂતી તોડશે, તો તેઓ પૂરી તાકાત સાથે વળતો જવાબ આપશે.
વધતી જતી હિંસા: શું આ યુદ્ધની શરૂઆત છે?
ગત સપ્તાહે જ્યારે અમેરિકાએ કતારી અને સાઉદી જહાજો પર થયેલા હુમલા માટે ઈરાનને જવાબદાર ઠેરવ્યું, ત્યારે સ્થિતિ વધુ વણસી. તેના વળતા જવાબમાં, ઈરાને ગુરુવારે ગલ્ફ દેશોમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકો પર હુમલો કર્યો. આ ઘટનાઓએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ ખૂબ જ નાજુક દોરી પર ટકેલી છે.
ટૂંકમાં, સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર છે. જો હોરમૂઝમાં જહાજોની અવરજવર પર નિયંત્રણો આવશે અથવા હુમલાઓ વધશે, તો તેની સીધી અસર વિશ્વના તેલના ભાવો પર પડશે. તેલના ભાવમાં વધારો એટલે સમગ્ર વિશ્વમાં મોંઘવારીનું તાંડવ. ભારત જેવા તેલ આયાતકાર દેશો માટે આ સ્થિતિ ખૂબ જ ચિંતાજનક બની શકે છે.
આ સંઘર્ષમાં હવે કતાર અને ઓમાન જેવા દેશોની ભૂમિકા નિર્ણાયક બની છે. કતારી મધ્યસ્થીઓ પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે બંને પક્ષોને ફરીથી ટેબલ પર લાવવામાં આવે, પરંતુ ટ્રમ્પનું આક્રમક વલણ અને ઈરાનનો મક્કમ પ્રતિસાદ કોઈપણ સમજૂતીને અશક્ય બનાવી રહ્યા છે.
શું ઈરાન ખરેખર યુદ્ધ ઈચ્છે છે? કે પછી તે માત્ર અમેરિકાના દબાણ હેઠળ પોતાની રાષ્ટ્રીય ગરિમા બચાવવા માટે આવા આકરા નિવેદનો આપી રહ્યું છે? આ પ્રશ્નોના જવાબ સમય જ આપશે. પરંતુ એક વાત તો ચોક્કસ છે કે, જો બંને પક્ષો દ્વારા મધ્યમ માર્ગ નહીં અપનાવવામાં આવે, તો હોરમૂઝની આ શાંત જળસીમામાં ફરી એકવાર લોહીના રંગે રંગાવાની શક્યતા છે.
આજના આ જટિલ સમયમાં, વિશ્વના અન્ય શક્તિશાળી દેશોએ પણ પોતાની ભૂમિકા ભજવવાની જરૂર છે. એક નાની ભૂલ કે ખોટો અંદાજ ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ જેવી સ્થિતિનું નિર્માણ કરી શકે છે. શાંતિ એ કોઈનું નબળું પાસું નથી, પણ સૌથી મોટી તાકાત છે. કદાચ આ સમજણ જ વિશ્વને એક મોટી આપત્તિથી બચાવી શકે તેમ છે. અત્યારે તો સમગ્ર વિશ્વ હોરમૂઝ તરફ મીટ માંડીને બેઠું છે, આશા રાખતા કે વિવેક અને સંયમની જીત થાય.
