આ છે ગુજરાતની નવી પાવરફુલ આર્મી! આપત્તિ સમયે મિનિટોમાં પહોંચશે મદદ, જાણો શું છે આખી યોજના?
કુદરતી આફતો ક્યારેય કહીને નથી આવતી, પણ જો તેની સામે લડવાની આપણી તૈયારી મજબૂત હોય તો નુકસાન લઘુત્તમ કરી શકાય છે. ગુજરાત સરકાર દ્વારા નાગરિકોની સુરક્ષાને વધુ સદ્રઢ બનાવવાના ઉદ્દેશ્યથી ‘આપદા મિત્ર’ પ્રોજેક્ટને એક નવા સ્તરે લઈ જવામાં આવ્યો છે. મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં અને ગૃહ વિભાગના માર્ગદર્શન હેઠળ કાર્યરત “યુવા આપદા મિત્ર સ્કીમ” અંતર્ગત રાજ્યના ૧૭ જિલ્લાઓમાં પ્રથમ તબક્કાની તાલીમ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. આ યોજના હેઠળ અત્યાર સુધીમાં ૪,૫૨૬ સ્થાનિક યુવાનોને આપત્તિ સમયે તાત્કાલિક બચાવ કામગીરી કરવા માટે પ્રોફેશનલ ટ્રેનિંગ આપીને સજ્જ કરવામાં આવ્યા છે.
ભૂતકાળમાં વાવાઝોડાં, પૂર કે કોવિડ-૧૯ જેવી મહામારી દરમિયાન સ્થાનિક સ્તરે તાત્કાલિક મદદ પહોંચાડવામાં આ સ્વયંસેવકોએ વહીવટી તંત્ર સાથે ખભેખભો મિલાવીને પ્રશંસનીય કામગીરી કરી છે. હવે આ નેટવર્કને વધુ વ્યાપક અને આધુનિક બનાવવામાં આવી રહ્યું છે.
ભરૂચથી શરૂ થયેલી નાનકડી પહેલ આજે બની વટવૃક્ષ
આ યોજનાનો ઈતિહાસ રસપ્રદ છે. કેન્દ્ર સરકારના નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (NDMA) દ્વારા વર્ષ ૨૦૧૬માં ભરૂચ જિલ્લાથી માત્ર ૨૦૦ આપદા મિત્રો સાથે આ પ્રોજેક્ટની એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. આજે એક દાયકા બાદ આ યોજના ગુજરાતમાં વટવૃક્ષ બની ચૂકી છે.
હાલમાં ચાલી રહેલી “યુવા આપદા મિત્ર સ્કીમ” અંતર્ગત રાજ્યના ૧૭ મહત્વના જિલ્લાઓમાંથી NCC (નેશનલ કેડેટ કોર્પ્સ), NSS (રાષ્ટ્રીય સેવા યોજના), MYB અને BS&G (ભારત સ્કાઉટ્સ એન્ડ ગાઈડ્સ) ના કુલ ૧૧,૮૫૦ સ્વયંસેવકોને તૈયાર કરવાનો મોટો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. જેની સામે પ્રથમ ચરણમાં ૪,૫૨૬ યુવાનોને ટ્રેનિંગ આપીને મેદાનમાં ઉતારવા માટે તૈયાર કરી દેવાયા છે.
નારી શક્તિનો અનોખો સંગમ: ૫૦ ટકા મહિલા ભાગીદારીનો લક્ષ્યાંક
આ યોજનાની સૌથી મોટી અને સરાહનીય વિશેષતા એ છે કે તેમાં લિંગ સમાનતા અને નારી શક્તિને વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. આપત્તિ જોખમ વ્યવસ્થાપનમાં મહિલાઓની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વની સાબિત થાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે સ્થાનિક સ્તરે બાળકો, વૃદ્ધો કે અન્ય મહિલાઓને બચાવવાની કે રાહત સામગ્રી પહોંચાડવાની વાત હોય. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને ગુજરાત સરકારે ‘આપદા મિત્ર’ની નવી પેઢી તૈયાર કરવામાં ૫૦ ટકા મહિલા ભાગીદારી રાખવાનું વિશેષ અને અનિવાર્ય લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. આનાથી ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોની યુવતીઓ અને મહિલાઓમાં આત્મવિશ્વાસ વધશે અને તેઓ સમાજ સુરક્ષાના કાર્યમાં અગ્રેસર બનશે.
આપદા મિત્ર કોણ બની શકે? લાયકાત અને માપદંડ
આપદા મિત્ર એ સામાજિક કક્ષાએ શારીરિક અને માનસિક રીતે સક્ષમ એવા સ્થાનિક યુવા સ્વયંસેવકોનું જૂથ છે. આ યોજનામાં જોડાવા માટે સરકાર દ્વારા ચોક્કસ માપદંડ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે:
-
વય મર્યાદા: સામાન્ય ઉમેદવારની ઉંમર ૧૮ થી ૪૦ વર્ષની વચ્ચે હોવી જોઈએ.
-
ખાસ છૂટછાટ: દેશની સેવા કરી ચૂકેલા ભૂતપૂર્વ સૈનિકો, નિવૃત્ત તબીબી વ્યાવસાયિકો (મેડિકલ સ્ટાફ) અને સિવિલ એન્જિનિયરો જો આમાં જોડાવા માંગતા હોય તો તેમને વય મર્યાદામાં વિશેષ છૂટછાટ આપવામાં આવે છે.
-
સ્થાનિક રહેવાસી: ઉમેદવાર જે-તે સંબંધિત જિલ્લાનો કાયમી રહેવાસી હોવો જરૂરી છે, જેથી આફતના સમયે તે તુરંત ઘટનાસ્થળે પહોંચી શકે.
-
શૈક્ષણિક લાયકાત: સ્વયંસેવકે ઓછામાં ઓછું ધોરણ-૭ પાસ કરેલું હોવું જોઈએ જેથી તે સૂચનાઓ અને ટેકનિકલ સાધનોનો ઉપયોગ સમજી શકે.
બે તબક્કામાં કડક અને અદ્યતન તાલીમ
આપદા મિત્રો માત્ર નામ પૂરતા સ્વયંસેવક નથી, પરંતુ તેઓને SDRF (સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફોર્સ) ના જવાનોની જેમ જ કડક તાલીમ આપવામાં આવે છે. ૧. અગાઉની તાલીમ: “અપ સ્કેલિંગ ઓફ આપદા મિત્ર સ્કીમ” હેઠળ પહેલા ૧૭ જિલ્લાના ૫,૫૦૦ આપદા મિત્રોને SDRF મારફત ૧૨ દિવસની સઘન તાલીમ આપવામાં આવી હતી. ૨. વર્તમાન ટ્રેનિંગ મોડ્યુલ: હાલની યોજનામાં તાલીમને બે ચરણમાં વહેંચવામાં આવી છે. પ્રથમ ચરણમાં SDRF અને વિશેષ માસ્ટર ટ્રેનર્સ દ્વારા ૦૭ દિવસની પાયાની અને પ્રેક્ટિકલ તાલીમ આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ બીજા ચરણમાં આ યુવાનોને વધુ સક્ષમ બનાવવા માટે SPIPA (સરદાર પટેલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પબ્લિક એડમિનિસ્ટ્રેશન) મારફત એડવાન્સ લેવલની તાલીમ આપવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
ગુજરાતના આ ૧૭ જિલ્લાઓનો પ્રોજેક્ટમાં સમાવેશ
ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ અને ભૂતકાળના આપત્તિના ઈતિહાસને ધ્યાનમાં રાખીને ગુજરાતના નીચે મુજબના ૧૭ જિલ્લાઓમાં આ યોજના હાલ વેગવંતી બનાવવામાં આવી છે:
-
સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ ઝોન: અમરેલી, ભાવનગર, જામનગર, જૂનાગઢ, મોરબી, પોરબંદર, રાજકોટ અને કચ્છ.
-
મધ્ય અને ઉત્તર ગુજરાત: અમદાવાદ, આણંદ, ખેડા અને વડોદરા.
-
દક્ષિણ ગુજરાત: નર્મદા, નવસારી, સુરત, તાપી અને વલસાડ.
રૂ. ૧૦ હજારની અદ્યતન ‘ઇમરજન્સી કીટ’ થી સ્વયંસેવકો સજ્જ
જ્યારે કોઈ આપદા મિત્ર મેદાનમાં ઉતરે છે ત્યારે તેની પોતાની સુરક્ષા અને બચાવ કામગીરી માટે સાધનો બહુ મહત્વના હોય છે. આ માટે તાલીમ પામેલા દરેક આપદા મિત્રને સરકાર તરફથી રૂ. ૧૦,૦૦૦ ની કિંમતની Emergency Responder Kit (ERK) આપવામાં આવે છે. આ કીટમાં ૧૫ જેટલી અત્યંત અનિવાર્ય વસ્તુઓ સામેલ છે, જેમ કે:
-
લાઇફ જેકેટ (પૂરમાં બચાવ માટે)
-
સોલાર ટોર્ચ (અંધારામાં કામ કરવા માટે)
-
ફર્સ્ટ એઇડ કીટ (પ્રાથમિક સારવાર માટે)
-
હેલ્મેટ (માથાની સુરક્ષા માટે)
-
૫૦ મીટર લાંબુ ડિફેન્સ ક્વોલિટીનું મજબૂત દોરડું
મોટો આફતો માટે રૂ. ૧૯ લાખની ‘EERR’ કીટ અનામત
જ્યારે કોઈ જિલ્લામાં પૂર કે વાવાઝોડા જેવી મોટી આપત્તિ આવે અને મોટા પાયે ઓપરેશન ચલાવવાનું હોય, ત્યારે જિલ્લા કક્ષાએ ખાસ રિઝર્વ કીટ રાખવામાં આવી છે. આ કીટને ‘EERR’ (Emergency Equipment for Relief and Rescue) કહેવામાં આવે છે, જેની કિંમત રૂ. ૧૯ લાખ છે. આ કીટમાં હાઈટેક સાધનો હોય છે, જેમાં:
-
અદ્યતન ઈન્ફ્લેટેબલ રેસ્ક્યૂ બોટ (હવા ભરીને ચાલતી બોટ)
-
ઝાડ કે કાટમાળ કાપવા માટે ચેન સો મશીન
-
સેટેલાઇટ GPS (ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ)
-
નેટવર્ક વગર પણ વાતચીત કરવા માટે વોકી-ટોકી
સામાજિક સુરક્ષા: રૂ. ૦૫ લાખનું મફત વીમા કવચ અને પ્રોત્સાહન
સ્વયંસેવકો પોતાના જીવના જોખમે બીજાના જીવ બચાવે છે, તેથી તેમની સામાજિક અને આર્થિક સુરક્ષાની જવાબદારી પણ સરકારે સ્વીકારી છે. આપદા મિત્રની સફળતાપૂર્વક તાલીમ પૂર્ણ થયા બાદ તેમને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે સત્તાવાર પ્રમાણપત્ર અને સ્પેશિયલ ઓળખપત્ર (ID Card) આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે તેમની સામાજિક સુરક્ષા માટે સરકાર દ્વારા ત્રણ વર્ષ સુધી રૂ. ૦૫ લાખનું મફત વીમા કવચ (Insurance Cover) પૂરું પાડવામાં આવે છે, જેથી કોઈપણ અણધારી ઘટના સમયે તેમના પરિવારને આર્થિક ટેકો મળી રહે.
કટોકટીના સમયે મદદ કેવી રીતે મેળવવી?
જિલ્લા કક્ષાએ વહીવટી તંત્ર દ્વારા ડીસ્ટ્રીકટ ઈમરજન્સી ઓપરેશન સેન્ટર (DEOC) કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે. આ કેન્દ્ર પાસે તમામ તાલીમબદ્ધ આપદા મિત્રોની સંપૂર્ણ સંપર્ક સૂચિ (ડેટાબેઝ અને ફોન નંબર્સ) તૈયાર હોય છે. જ્યારે પણ કોઈ વિસ્તારમાં પૂર, ધરતીકંપ, આગ કે અન્ય કોઈ કુદરતી કે માનવસર્જિત આપત્તિ આવે, ત્યારે સામાન્ય નાગરિકો અથવા સ્થાનિક તંત્ર DEOC નો સંપર્ક કરી શકે છે. DEOC દ્વારા સેકન્ડોની અંદર જે-તે વિસ્તારના આપદા મિત્રોનો સંપર્ક કરીને તેમને ઘટનાસ્થળે ત્વરિત મદદ માટે રવાના કરવામાં આવે છે.
