સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં ભારતનું સ્થાન: એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી સફર
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) એ વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી સંસ્થા છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવવા માટે જવાબદાર છે. ભારત લાંબા સમયથી આ વૈશ્વિક મંચ પર પોતાની ભૂમિકા મજબૂત કરવા માટે પ્રયત્નશીલ છે. હાલમાં જ વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકરે ન્યૂયોર્કમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ એન્ટોનિયો ગુટેરેસને મળીને ૨૦૨૮-૨૦૨૯ના કાર્યકાળ માટે ભારતની ઉમેદવારી નોંધાવી છે. જો ભારત ૨૦૨૭માં યોજાનારી ચૂંટણીમાં વિજયી થશે, તો તે નવમી વખત આ પ્રતિષ્ઠિત પરિષદનો અસ્થાયી સભ્ય બનશે. આ ઘટના ભારતની વધતી જતી વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠા અને આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર તેના પ્રભાવને દર્શાવે છે.
UNSC નું માળખું અને સભ્યપદની પ્રક્રિયા
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં કુલ ૧૫ સભ્યો હોય છે. આમાંથી ૫ સભ્યો કાયમી છે (યુએસ, ચીન, ફ્રાન્સ, યુકે અને રશિયા), જેમને ‘વીટો’ પાવર ધરાવતા સભ્યો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. બાકીના ૧૦ સભ્યો અસ્થાયી અથવા બિન-કાયમી હોય છે, જેમને બે વર્ષના કાર્યકાળ માટે ચૂંટવામાં આવે છે.
સભ્ય બનવાની પ્રક્રિયામાં પ્રાદેશિક સંતુલનનું ખાસ ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. ચૂંટણી પ્રક્રિયા જનરલ એસેમ્બલીમાં યોજાય છે, જ્યાં હાજર સભ્ય દેશો મતદાન કરે છે. એક અસ્થાયી બેઠક જીતવા માટે ઉમેદવાર દેશે જનરલ એસેમ્બલીના બે-તૃતીયાંશ સભ્યોનું સમર્થન મેળવવું પડે છે. જો ૧૯૩ સભ્ય દેશો મતદાનમાં ભાગ લે, તો બહુમતી સાબિત કરવા માટે ૧૨૯ મતોની જરૂર પડે છે. એશિયા-પેસિફિક બ્લોકમાં ભારતને ઘણીવાર આંતરિક સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડે છે, તેમ છતાં ભારતની રાજદ્વારી પહોંચ અને નૈતિક છબી તેને હંમેશા મજબૂત દાવેદાર બનાવે છે.
ભારતનો ઈતિહાસ: આઠ વખત સફળતાપૂર્વક સભ્યપદ
ભારત માટે આ મંચ નવો નથી. સ્વતંત્રતા મળ્યાના થોડા જ વર્ષોમાં, ૧૯૫૦-૫૧માં ભારતે પ્રથમવાર UNSC ના બિન-કાયમી સભ્ય તરીકે સેવા આપી હતી. ત્યારબાદ ૧૯૬૭-૬૮, ૧૯૭૨-૭૩, ૧૯૭૭-૭૮, ૧૯૮૪-૮૫, ૧૯૯૧-૯૨, ૨૦૧૧-૧૨ અને તાજેતરમાં ૨૦૨૧-૨૨ દરમિયાન ભારતે આ વૈશ્વિક જવાબદારી નિભાવી છે. આ દરેક કાર્યકાળ દરમિયાન ભારતે શાંતિ સ્થાપના, આતંકવાદ વિરોધી નીતિઓ અને વિકાસશીલ દેશોના હિતો માટે મજબૂત પક્ષ રજૂ કર્યો છે. ૨૦૨૧-૨૨ ના કાર્યકાળમાં તો ભારતની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વની રહી હતી, જેમાં તેણે વૈશ્વિક સંકટો વચ્ચે સંતુલિત અભિગમ અપનાવ્યો હતો.
કાયમી સભ્યપદ માટેની હિમાયત અને પડકારો
ભારત માત્ર અસ્થાયી સભ્યપદથી સંતુષ્ટ નથી. ભારત લાંબા સમયથી UNSCમાં કાયમી સભ્યપદ માટે દાવો કરી રહ્યું છે. આ માટે G4 દેશો (ભારત, જાપાન, જર્મની અને બ્રાઝિલ) સતત સંસ્થામાં સુધારાની માંગ કરી રહ્યા છે. વિશ્વની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ હોવા ઉપરાંત, ભારતનું વધતું આર્થિક અને લશ્કરી કદ તેને કાયમી બેઠક માટે લાયક ઠેરવે છે. અમેરિકા, રશિયા, યુકે અને ફ્રાન્સ જેવા મોટાભાગના કાયમી સભ્યો ભારતની દાવેદારીને સમર્થન પણ આપે છે.
જોકે, આ સફરમાં સૌથી મોટો અવરોધ ચીન છે. કાયમી સભ્યોમાં એકમાત્ર ચીન એવો દેશ છે જે ભારતના કાયમી સભ્યપદનો સતત વિરોધ કરે છે. જ્યારે પણ ભારત આ અંગે પ્રસ્તાવ લાવે છે, ત્યારે ચીન વીટો પાવરનો ઉપયોગ કરીને તેને રોકી દે છે. આ વિરોધ છતાં, ભારત વૈશ્વિક મંચ પર પોતાનો અવાજ બુલંદ રાખવા માટે મક્કમ છે.
સભ્યપદ માટેની મુખ્ય શરતો અને રાજદ્વારી વ્યૂહરચના
UNSC માં સભ્ય બનવા માટે માત્ર મત મેળવવા પૂરતા નથી, પરંતુ તે માટે દેશની આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વસનીયતા પણ ખૂબ મહત્વની છે. સભ્યપદ મેળવવા માટે ભારત નીચેની બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે:
વૈશ્વિક સમર્થન: આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા અને એશિયાના દેશો સાથેના મજબૂત સંબંધો.
શાંતિ અને સુરક્ષા: સંઘર્ષોના શાંતિપૂર્ણ નિવારણ માટેની ભારતની પ્રતિબદ્ધતા.
આતંકવાદ વિરોધી નીતિ: આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં ભારતની મજબૂત ભૂમિકા.
વિકાસશીલ દેશોનો અવાજ: ગ્લોબલ સાઉથ (Global South) ના નેતા તરીકે ભારતનું નેતૃત્વ.
