શું પાકિસ્તાનમાં ક્રિપ્ટોનું અસ્તિત્વ ખતમ? મુફ્તી તકી ઉસ્માનીના ફતવાએ બદલી નાખી રમત
પાકિસ્તાનમાં હાલમાં ક્રિપ્ટોકરન્સીને લઈને એક મોટો વૈચારિક અને કાનૂની સંઘર્ષ છેડાયો છે. એક તરફ પાકિસ્તાન સરકાર દેશની ડગમગતી અર્થવ્યવસ્થાને સુધારવા માટે ક્રિપ્ટો સેક્ટરને અપનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, તો બીજી તરફ દેશના અગ્રણી ઇસ્લામિક વિદ્વાન મુફ્તી મુહમ્મદ તકી ઉસ્માનીએ ફતવો બહાર પાડીને ક્રિપ્ટોના વેપારને ‘હરામ’ જાહેર કર્યો છે. આ વિવાદ એવા સમયે ગંભીર બન્યો છે જ્યારે વિશ્વભરમાં ડિજિટલ અસ્કયામતો (Digital Assets) માટે નવા નિયમો બની રહ્યા છે.
ફતવાનો સાર: શરિયાની કસોટી પર ક્રિપ્ટો નિષ્ફળ
કરાચી સ્થિત પ્રખ્યાત દારુલ ઉલૂમ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા આ ફતવાએ પાકિસ્તાનના લાખો ક્રિપ્ટો રોકાણકારોની ઊંઘ ઉડાવી દીધી છે. ફતવામાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે બિટકોઈન, ઈથેરિયમ અને યુએસડીટી (USDT) જેવા ટોકન્સ ઇસ્લામમાં ‘ધન’ અથવા ‘સંપત્તિ’ની જે વ્યાખ્યા છે, તેના પર ખરા ઉતરતા નથી. વિદ્વાનોનો તર્ક છે કે આમાં વાસ્તવિક મૂલ્યનો અભાવ છે અને તેનું સંચાલન સટ્ટાબાજી જેવું છે, જેને શરિયા કાયદા હેઠળ માન્યતા આપી શકાય નહીં. ફતવાએ એવા લોકોને પણ કડક સંદેશ આપ્યો છે જેઓ નામ બદલીને કે ટેકનોલોજીમાં થોડો ફેરફાર કરીને તેને કાયદેસર બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
સરકારનો પોતાનો માર્ગ: આર્થિક તંગીનો ઉકેલ કે નવું જોખમ?
ધાર્મિક વાંધાઓ છતાં, પાકિસ્તાન સરકારનું વલણ અલગ છે. પાકિસ્તાની અર્થતંત્રની સ્થિતિ કોઈનાથી છુપાયેલી નથી. કદાચ એટલે જ ત્યાંની સરકાર હવે ક્રિપ્ટોકરન્સીને એક મોટી આર્થિક તક તરીકે જોઈ રહી છે. સરકારે ‘પાકિસ્તાન ક્રિપ્ટો કાઉન્સિલ’ અને ‘પાકિસ્તાન વર્ચ્યુઅલ એસેટ્સ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી’ (PVARA) જેવી સંસ્થાઓની રચના કરી છે.
આ સંસ્થાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ક્રિપ્ટો એક્સચેન્જોને કાયદેસરના લાયસન્સ આપવાનો અને બ્લોકચેન આધારિત સેવાઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. સરકારી અંદાજ મુજબ, પાકિસ્તાનમાં લગભગ 2 કરોડ લોકો કોઈને કોઈ રીતે ક્રિપ્ટો સાથે જોડાયેલા છે. સરકાર આ મોટા વર્ગને કાનૂની સુરક્ષા આપીને ટેક્સનું કાર્યક્ષેત્ર વધારવા માંગે છે, જેથી રેમિટન્સ (વિદેશથી આવતી રકમ) ને સસ્તું અને ઝડપી બનાવી શકાય.
નિષ્ણાતોનો પડકાર: શું બધું એકસરખું છે?
આ વિવાદની વચ્ચે નિષ્ણાતોનો એક વર્ગ સરકાર સાથે ઉભો જોવા મળે છે. PVARA ના ચેરમેન બિલાલ બિન સાકિબે ધાર્મિક વિદ્વાનોને એક તાર્કિક અપીલ કરી છે. તેમનો તર્ક છે કે ડિજિટલ અસ્કયામતોની દુનિયા ખૂબ મોટી છે. તમામ ટોકન્સને એક જ નજરે જોવા ખોટા છે. ગોલ્ડ-સમર્થિત ટોકન, ઇસ્લામિક ડિજિટલ બોન્ડ અને સ્ટેબલકોઈન — આ બધાનો સ્વભાવ અલગ છે. તેમનું માનવું છે કે આ બધાને ‘હરામ’ની શ્રેણીમાં મૂકવાને બદલે તેનું અલગ-અલગ મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ.
ટ્રમ્પ કનેક્શન અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિ
પાકિસ્તાનની ક્રિપ્ટો નીતિમાં એક રસપ્રદ વળાંક ત્યારે આવ્યો હતો જ્યારે એપ્રિલ 2025માં સરકારે ‘વર્લ્ડ લિબર્ટી ફાઇનાન્શિયલ’ (WLF) સાથે સમજૂતી કરી હતી. આ કંપની અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પરિવાર સાથે જોડાયેલી હોવાનું કહેવાય છે. આ કરારે માત્ર ટેકનિકલ જ નહીં પરંતુ રાજકીય ગલિયારાઓમાં પણ ચર્ચાઓ જગાવી હતી. જોકે, સત્તાવાર રીતે એ સ્પષ્ટ નથી કે આ આંતરરાષ્ટ્રીય જોડાણની ફતવા કે સ્થાનિક નીતિ પર શું અસર પડશે, પરંતુ એ સ્પષ્ટ છે કે પાકિસ્તાન આ સેક્ટરને નજરઅંદાજ કરી શકે તેમ નથી.
ધર્મ અને ટેકનોલોજીનો વિવાદ
પાકિસ્તાન સામે હવે એક કપરી સ્થિતિ છે. જો સરકાર ફતવાનો સંપૂર્ણ અમલ કરે, તો 2 કરોડ રોકાણકારોની મહેનતની કમાણી જોખમમાં મુકાઈ શકે છે અને દેશ એક ઉભરતા નાણાકીય બજારથી બહાર થઈ શકે છે. બીજી તરફ, જો સરકાર તેને નજરઅંદાજ કરે, તો તેણે રૂઢિચુસ્ત ધાર્મિક વર્ગના કડક વિરોધનો સામનો કરવો પડશે.
શું આવનારા સમયમાં પાકિસ્તાન ક્રિપ્ટો માટે કોઈ ‘મધ્યમ માર્ગ’ શોધશે, જ્યાં શરિયાના નિયમોનું પાલન પણ થાય અને આધુનિક ટેકનોલોજીનો લાભ પણ મળે? તે જોવાનું બાકી છે. હાલ તો પાકિસ્તાનમાં આ ‘ફતવા યુદ્ધ’ માત્ર એક ધાર્મિક મુદ્દો નથી, પરંતુ દેશના ભવિષ્યની આર્થિક દિશા નક્કી કરનારી એક મોટી ચર્ચા બની ચૂક્યું છે. હવે દડો સરકારના પાલામાં છે કે તે જનતાના વિશ્વાસ અને ધાર્મિક માન્યતાઓ વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવે છે.
