ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધતા સરકાર એક્શનમાં, ટેક્સ દરોમાં કર્યો મોટો બદલાવ
છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં વૈશ્વિક રાજનીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં મચેલી ઉથલપાથલની સીધી અસર હવે ભારતીય ઈંધણ બજાર પર પણ દેખાવા લાગી છે. મધ્ય પૂર્વમાં ફાટી નીકળેલા તણાવ—ખાસ કરીને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના વધતા ગતિરોધ—ને કારણે આખી દુનિયા ચિંતિત છે. આ કડીમાં, ભારત સરકારે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું લેતા ડીઝલ અને એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) ના નિકાસ પર વિન્ડફોલ ટેક્સમાં મોટો વધારો કર્યો છે. 16 જુલાઈથી લાગુ થયેલા આ નવા દર ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે.
વિન્ડફોલ ટેક્સ એટલે શું અને તેમાં વધારો કેમ થયો?
વિન્ડફોલ ટેક્સનો સરળ અર્થ છે—તે વધારાનો નફો જે કોઈ કંપનીને અચાનક અને અનપેક્ષિત સંજોગોને કારણે થાય છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલ (Crude Oil) ના ભાવ વધે છે, ત્યારે તેલ રિફાઇનરીઓનો નફો અણધાર્યો વધી જાય છે. સરકાર આ ‘વધારાના નફા’ પર જે વધારાનો ટેક્સ લગાવે છે, તેને વિન્ડફોલ ટેક્સ કહેવાય છે.
જુલાઈ મહિનામાં બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં આશરે 17 ટકાનો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ 84.73 ડોલર પ્રતિ બેરલના સ્તરે પહોંચી ગયો છે, જે સીધી રીતે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં આવેલી અડચણોનું પરિણામ છે. સરકારનું આ પગલું દેશની અંદર ઈંધણની પૂરતી ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા અને તેલ કંપનીઓના અતિશય નફાને નિયંત્રિત કરવાની એક સોચી-સમજી નીતિનો ભાગ છે.
ટેક્સમાં શું ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે?
નાણા મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી નોટિફિકેશન મુજબ, સરકારે તેના એક્સપોર્ટ ડ્યુટી સ્ટ્રક્ચરમાં વ્યાપક ફેરફારો કર્યા છે:
-
ડીઝલ પર માર: ડીઝલની નિકાસ પર લાગતા ટેક્સને 8.5 રૂપિયા પ્રતિ લીટરથી વધારીને 15.5 રૂપિયા પ્રતિ લીટર કરી દેવામાં આવ્યો છે. આ લગભગ બમણો વધારો છે.
-
એટીએફ (ATF) પર અસર: વિમાનોમાં વપરાતા ઈંધણ એટલે કે એટીએફ પર ટેક્સ 7.5 રૂપિયા પ્રતિ લીટરથી વધારીને 14.5 રૂપિયા પ્રતિ લીટર કરવામાં આવ્યો છે.
-
પેટ્રોલને મળી રાહત: આ સમગ્ર ફેરફાર વચ્ચે સામાન્ય જનતા માટે પેટ્રોલ પર એક રાહતના સમાચાર છે. પેટ્રોલની નિકાસ પરનો ટેક્સ 4 રૂપિયા પ્રતિ લીટરથી ઘટાડીને 2.5 રૂપિયા પ્રતિ લીટર કરી દેવામાં આવ્યો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ: સપ્લાયનું સંકટ
દુનિયાભરમાં તેલના ભાવમાં તેજી પાછળ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ મુખ્ય કારણ છે. ઈરાન પર અમેરિકી હુમલાની શક્યતા અને વધતા તણાવને કારણે ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz)—જે દુનિયાના સૌથી મહત્વના તેલ પરિવહન માર્ગોમાંથી એક છે—પર ખતરો તોળાઈ રહ્યો છે. જો આ માર્ગ અવરોધાય, તો વૈશ્વિક સ્તરે ઈંધણની સપ્લાય ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થઈ શકે છે. આ આશંકાના કારણે જ કાચા તેલના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે.
સરકારે માત્ર 15 દિવસ પહેલા એટલે કે 1 જુલાઈના રોજ એટીએફના ભાવમાં 5 રૂપિયાનો ઘટાડો કર્યો હતો, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની અસ્થિરતાએ સરકારને ફરીથી ટેક્સ દરોમાં સુધારો કરવા મજબૂર કરી છે.
સામાન્ય માણસ પર તેની શું અસર પડશે?
એક સામાન્ય વ્યક્તિ માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે આવા ટેક્સ ફેરફારોની સીધી અસર તેમના રોજિંદા જીવન પર શું પડે છે. જ્યારે સરકાર નિકાસ પર ટેક્સ વધારે છે, ત્યારે તેનો ઉદ્દેશ્ય એ હોય છે કે તેલ કંપનીઓ તેમના ઉત્પાદનો દેશની બહાર મોકલવાને બદલે સ્થાનિક બજારમાં વેચે. આનાથી દેશમાં ઈંધણની અછત સર્જાતી નથી અને સપ્લાય જળવાઈ રહે છે.
જોકે, કાચા તેલના વધતા ભાવ એક મોટો પડકાર છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહેશે, તો તે સીધી રીતે આપણી અર્થવ્યવસ્થા પર મોંઘવારીનું દબાણ વધારી શકે છે. ટ્રાન્સપોર્ટેશનનો ખર્ચ વધવો એટલે કે જીવનજરૂરી વસ્તુઓના ભાવ વધવા. આવી સ્થિતિમાં, વિન્ડફોલ ટેક્સ દ્વારા સરકાર એક ‘બેલેન્સિંગ એક્ટ’ (સંતુલન બનાવવાનો પ્રયાસ) કરી રહી છે, જેથી વધતી કિંમતોના નફામાંથી સરકારી તિજોરીને પણ થોડી રાહત મળી શકે.
વર્તમાન વૈશ્વિક સંજોગો અનિશ્ચિતતાથી ભરેલા છે. યુદ્ધ અને ભૂ-રાજકીય તણાવ ક્યારે ઘટશે, તે કહેવું મુશ્કેલ છે. આવી સ્થિતિમાં, વિન્ડફોલ ટેક્સની સમયાંતરે કરવામાં આવતી સમીક્ષા સરકાર માટે એક જરૂરી સાધન બની ગઈ છે. આ પગલું જ્યાં એક તરફ તેલ કંપનીઓના નફાને નિયંત્રિત કરે છે, તો બીજી તરફ અર્થવ્યવસ્થાની સ્થિરતા જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ પણ કરે છે.
આપણે એ સમજવું પડશે કે વૈશ્વિક તેલ બજારની આ ખેંચતાણમાં ભારતનું પ્રભાવિત થવું સ્વાભાવિક છે. સરકારનો આ તાત્કાલિક નિર્ણય એ વાતનો પુરાવો છે કે દેશની આર્થિક સુરક્ષાને સર્વોપરી રાખવામાં આવી રહી છે. આગામી સમયમાં સ્થિતિ કેવી રહેશે, તે સંપૂર્ણપણે વૈશ્વિક શાંતિ અને કાચા તેલની સપ્લાય પર નિર્ભર રહેશે.
