લાલ સમુદ્ર પર તોળાતું સંકટ: શું ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના તણાવમાં વિશ્વનું તેલ સપ્લાય થંભી જશે?
વર્તમાન વૈશ્વિક ભૂ-રાજનીતિમાં મધ્ય પૂર્વ (Middle East) ફરી એકવાર વાવાઝોડાના કેન્દ્રમાં છે. સમાચાર એજન્સી રોઇટર્સના અહેવાલો મુજબ, ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધી રહેલો તણાવ હવે માત્ર આ પ્રદેશ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ તે સમગ્ર વિશ્વના ઉર્જા બજારને હચમચાવી શકે તેવી સ્થિતિમાં પહોંચ્યો છે. ઈરાને યમનના હૂતી વિદ્રોહીઓને આપેલો કથિત નિર્દેશ કે “જો અમેરિકા હુમલો કરે, તો લાલ સમુદ્રનો માર્ગ બંધ કરી દેવો”, તેણે આખી દુનિયાની ચિંતામાં વધારો કરી દીધો છે.
ભૌગોલિક મહત્વ અને તેલ સપ્લાયની ધમની
લાલ સમુદ્ર (Red Sea) અને તેમાં આવેલી ‘બાબ-અલ-મંદેબ’ (Bab-el-Mandeb) સ્ટ્રેટ એ વૈશ્વિક વેપારની અત્યંત મહત્વની ધમની છે. દુનિયાભરનું અંદાજે ૧૦% થી ૧૨% જેટલું દરિયાઈ વેપાર અને તેલની સપ્લાય આ માર્ગેથી પસાર થાય છે. જો આ જળમાર્ગ બંધ થાય, તો એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેના વેપાર માટે જહાજોએ આફ્રિકા ખંડની આસપાસ ફરીને લાંબુ અંતર કાપવું પડે, જેનાથી માલસામાનના ભાડામાં જંગી વધારો થાય અને સમય પણ અનેકગણો વધી જાય. અત્યારે પણ જ્યારે ‘હોર્મુઝ’ (Hormuz) જળડમરુમધ્ય તણાવનું કેન્દ્ર છે, ત્યારે લાલ સમુદ્રનું જોખમ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ડબલ ફટકા સમાન છે.
IRGC ની વ્યૂહરચના અને હૂતીઓની તાકાત
અહેવાલો મુજબ, આ સમગ્ર યોજના પાછળ ઈરાનની ‘ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ’ (IRGC) નો હાથ હોવાની શંકા છે. યમનમાં રહેલા IRGC ના પ્રતિનિધિઓ આ બાબતે અંતિમ નિર્ણય લેશે કે ક્યારે અને કેવી રીતે દરિયાઈ માર્ગને બ્લોક કરવો. હૂતી વિદ્રોહીઓએ બાબ-અલ-મંદેબની આસપાસ પહેલાથી જ અત્યાધુનિક મિસાઈલો અને ડ્રોન તૈનાત કરી દીધા છે. તેઓ ઈરાનના આદેશની રાહ જોઈ રહ્યા હોવાનું મનાય છે. આ માત્ર એક ધમકી નથી, પરંતુ એક સુનિયોજિત વ્યૂહરચના છે જેના દ્વારા ઈરાન અમેરિકા પર આર્થિક દબાણ લાવવા માંગે છે.
વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર પર તેની અસરો
જો લાલ સમુદ્રનો રસ્તો બંધ થાય, તો તેની સીધી અસર ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો પર પડશે. સાઉદી અરેબિયા તેના તેલ નિકાસનો મોટો હિસ્સો લાલ સમુદ્રમાં આવેલા ‘યાનબુ’ (Yanbu) બંદર મારફતે વિશ્વને પહોંચાડે છે. જો આ માર્ગ અવરોધાય, તો તેલની સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જશે, જેના કારણે વિશ્વભરમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે. આનાથી ફુગાવો વધશે અને વિકસિત તથા વિકાસશીલ દેશોના અર્થતંત્રો માટે મુશ્કેલીઓ ઊભી થશે.
યુદ્ધવિરામનો અંત અને વધુ અશાંતિ
માત્ર અમેરિકા-ઈરાન તણાવ જ નહીં, પરંતુ હૂતીઓ અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચેનો સંઘર્ષ પણ ફરી વકર્યો છે. ચાર વર્ષથી ચાલતો શાંતિપૂર્ણ યુદ્ધવિરામ હવે ભંગાણના આરે છે. હૂતીઓનો આરોપ છે કે સાઉદી અરેબિયાએ તેમના એરપોર્ટ પર બોમ્બમારો કર્યો છે, જ્યારે સાઉદીનું માનવું છે કે હૂતીઓ ઈરાનના ઈશારે અસ્થિરતા ફેલાવી રહ્યા છે. આ પ્રકારના સંઘર્ષો લાંબા ગાળે આખા મધ્ય પૂર્વને અંધાધૂંધી તરફ ધકેલી શકે છે.
અમેરિકાની ભૂમિકા અને તણાવની જડ
અમેરિકા લાંબા સમયથી ઈરાન પર એવો આરોપ લગાવતું આવ્યું છે કે તે હૂતીઓને શસ્ત્રો, ફંડિંગ અને તાલીમ આપી રહ્યું છે. બીજી તરફ, તેહરાન આ આરોપોને સદંતર ફગાવે છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ઈરાન આ રણનીતિ દ્વારા અમેરિકાને એવી જગ્યાએ ઘેરવા માંગે છે જ્યાં તેની સૈન્ય તાકાત પણ લાચારી અનુભવે. દરિયાઈ લૂંટફાટ કે નાકાબંધી જેવી કાર્યવાહી રોકવી અમેરિકન નેવી માટે પણ એક પડકારજનક કામ છે.
શું વિશ્વ આ સંકટનો સામનો કરવા તૈયાર છે?
આર્થિક નિષ્ણાતો માને છે કે જો સ્થિતિ વધુ બગડી, તો માત્ર તેલ જ નહીં પણ આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં પણ વધારો જોવા મળશે. કોવિડ મહામારી પછી દુનિયાની સપ્લાય ચેઈન માંડ પાટા પર આવી છે, ત્યાં આ નવો ભૌગોલિક તણાવ ફરીથી સપ્લાય ચેઈન ખોરવી શકે છે. દેશોએ હવે પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા માટે વિકલ્પો વિચારવા પડશે. સાઉદી અરેબિયા અને અન્ય ખાડીના દેશો માટે પણ તેમના તેલ માર્ગોની સુરક્ષા કરવી એક મોટી પ્રાથમિકતા બની ગઈ છે.
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો આ ‘કોલ્ડ વોર’ જેવો તણાવ જો ગરમ યુદ્ધમાં પરિણમશે, તો તેનું પરિણામ ભયાનક હશે. દુનિયા એક એવા વળાંક પર છે જ્યાં મુત્સદ્દીગીરી (Diplomacy) જ એકમાત્ર રસ્તો બચ્યો છે. હિંસા અને નાકાબંધી કરવાથી કોઈ પણ પક્ષને લાંબા ગાળે ફાયદો થવાનો નથી. લાલ સમુદ્ર જેવા મહત્વના જળમાર્ગો પર હિંસાનું જોખમ સમગ્ર માનવજાત માટે ખતરનાક છે. આશા રાખીએ કે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સમયસર દખલગીરી કરીને આ ગંભીર તણાવને શાંત પાડશે અને વૈશ્વિક ઉર્જા સપ્લાયને સુરક્ષિત રાખશે.
આગામી દિવસોમાં જે રીતે સમાચાર સામે આવશે, તેના પરથી સ્પષ્ટ થશે કે શું આપણે એક નવા આર્થિક અને લશ્કરી સંઘર્ષ તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ કે પછી શાંતિનો માર્ગ મોકળો થશે. એક સામાન્ય નાગરિક તરીકે આપણે માત્ર પ્રાર્થના કરી શકીએ કે લોહીના ટીપાં કરતાં તેલની ધાર વધુ વહે તેવું કંઈક ઘટે.
