ચોમાસામાં ઘરે જ બનાવો કેમિકલ વગરનું શુદ્ધ અને પૌષ્ટિક ચ્યવનપ્રાશ
ચોમાસાની ઋતુ પોતાની સાથે મનોરમ્ય વાતાવરણ લાવે છે, પણ સાથે સાથે શરદી, ઉધરસ, તાવ અને વાયરલ ઇન્ફેક્શન જેવા રોગોનું જોખમ પણ વધારે છે. આ મોસમમાં બાળકો અને વૃદ્ધોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (ઇમ્યુનિટી) જાળવી રાખવી અત્યંત જરૂરી બને છે. બજારમાં મળતા ચ્યવનપ્રાશમાં મોટા ભાગે પ્રિઝર્વેટિવ્સ, કૃત્રિમ રંગો અને વધુ પડતી પ્રોસેસ્ડ ખાંડ ઉમેરવામાં આવે છે, જે સ્વાસ્થ્યને ફાયદો પહોંચાડવાને બદલે નુકસાન કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ઘરમાં જ ઉપલબ્ધ તાજા આમળા, દેશી ગોળ, ઘી અને ઔષધીય મસાલાઓનો ઉપયોગ કરીને કેમિકલમુક્ત અને પૌષ્ટિક ચ્યવનપ્રાશ બનાવવું શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.
ચોમાસાની ઋતુમાં હવામાનમાં આવતા અચાનક ફેરફારો અને ભેજવાળા વાતાવરણને કારણે બેક્ટેરિયલ તેમજ વાયરલ ઇન્ફેક્શન ઝડપથી ફેલે છે. ખાસ કરીને નાના બાળકો અને ઘરના વૃદ્ધો આ મોસમી બીમારીઓનો ભોગ વહેલા બનતા હોય છે. શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત કરવા માટે ભારતીય આયુર્વેદમાં ચ્યવનપ્રાશને ઉત્તમ ઔષધ ગણવામાં આવ્યું છે. પરંતુ બજારમાં મળતા મોટાભાગના ચ્યવનપ્રાશમાં શુદ્ધતાનો અભાવ અને કેમિકલ યુક્ત પ્રિઝર્વેટિવ્સ જોવા મળે છે.
આ સ્થિતિમાં થોડી મહેનત કરીને તમે તમારા રસોડામાં જ પ્રાકૃતિક ઘટકોથી ભરપૂર અને કેમિકલમુક્ત ચ્યવનપ્રાશ તૈયાર કરી શકો છો. દેશી ગોળ, તાજા આમળા, શુદ્ધ ઘી અને આયુર્વેદિક ગરમ મસાલાઓથી બનેલું આ ચ્યવનપ્રાશ શ્વાસ સંબંધિત સમસ્યાઓ દૂર કરવામાં અને શરીરની ઇમ્યુનિટી બુસ્ટ કરવામાં ખૂબ જ ફાયદાકારક સાબિત થાય છે.
શુદ્ધ ચ્યવનપ્રાશ બનાવવા માટેની મુખ્ય સામગ્રી
આ હોમમેઇડ ચ્યવનપ્રાશ બનાવવાની સામગ્રીને મુખ્ય બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:
-
મુખ્ય પૌષ્ટિક સામગ્રી: અડધો કિલો તાજા આમળા, ૧ કપ દેશી ગોળ, ૫ ચમચી શુદ્ધ દેશી ઘી, ૧ मुઠ્ઠી કિસમિસ અને ૧૧ થી ૧૨ નંગ સારા ગુણવત્તાવાળા ખજૂર (ઠળિયા વગરના).
-
ઔષધીય મસાલા મિશ્રણ: ૬ થી ૮ લીલી એલચી, ૯ થી ૧૦ કાળા મરીના દાણા, ૧ ચમચી તજ પાવડર, ૧ ચમચી વરિયાળી, ૧ ચમચી જીરું, ૮ થી ૯ લવિંગ અને ૩ થી ૪ કેસરના તાંતણા.
હોમમેઇડ ચ્યવનપ્રાશ બનાવવાની સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ રીત
૧. આમળા, ખજૂર અને કિસમિસનું પ્રોસેસિંગ:
સૌપ્રથમ અડધો કિલો તાજા આમળાને પાણીથી બરાબર ધોઈ લો. ત્યારબાદ પ્રેશર કુકરમાં થોડું પાણી ઉમેરીને ઊંચી આંચ પર ૧ થી ૨ સીટી વાગે ત્યાં સુધી બાફી લો. કુકર ઠંડુ પડે એટલે આમળા બહાર કાઢી તેના ઠળિયા અલગ કરી લો. આમળા બાફેલા ગરમ પાણીને એક વાટકીમાં ગાળી લો અને તે જ પાણીમાં કિસમિસ તથા ખજૂરને ૧૦ મિનિટ માટે પલાળી રાખો. આનાથી ખજૂર અને કિસમિસ એકદમ નરમ થઈ જશે.
૨. સ્મૂધ પેસ્ટ તૈયાર કરવી:
ત્યારબાદ બાફેલા આમળા, પલાળેલી કિસમિસ અને ખજૂરને મિક્સરના જારમાં લઈને એકદમ ઝીણી અને મુલાયમ (સ્મૂધ) પેસ્ટ બનાવી લો. ધ્યાન રાખવું કે પેસ્ટ બનાવતી વખતે વધારાનું પાણી ન ઉમેરવું.
૩. ઘીમાં સાંતળવું અને મસાલા ઉમેરવા:
હવે એક જાડા તળિયા વાળી કડાઈ કે પેન લો. તેમાં ૫ ચમચી દેશી ઘી ગરમ કરો. ઘી ગરમ થાય એટલે તેમાં તૈયાર કરેલી આમળા અને ખજૂરની પેસ્ટ ઉમેરીને ધીમાથી મધ્યમ તાપે સતત હલાવતા રહો. આશરે ૧૦ મિનિટ સુધી તેને શેકવું જેથી આમળાનો ભેજ સુકાઈ જાય અને પેસ્ટમાંથી ઘી છૂટું પડવા લાગે.
ત્યારબાદ તેમાં વાટેલા ઔષધીય મસાલા (એલચી, કાળા મરી, તજ, વરિયાળી, જીરું, લવિંગનો પાવડર) અને કેસર ઉમેરીને બરાબર મિક્સ કરો. હવે તેમાં ૧ કપ ઝીણો સમારેલો દેશી ગોળ ઉમેરો. ગોળ ઓગળશે એટલે મિશ્રણ થોડું પાતળું થશે, પરંતુ ધીમી આંચ પર પકવવાથી તે ધીમે ધીમે ઘટ્ટ અને ચળકતું બનવા લાગશે.
૪. ચ્યવનપ્રાશ સ્ટોર કરવાની રીત:
જ્યારે મિશ્રણ કડાઈ છોડવા લાગે અને ચ્યવનપ્રાશ જેવું ઘટ્ટ તથા ચીકણું થઈ જાય, ત્યારે ગેસ બંધ કરી દો. આ મિશ્રણને ઓરડાના તાપમાને સંપૂર્ણપણે ઠંડુ થવા દો. ઠંડુ થયા પછી તેને કાચની હવાચુસ્ત (Air-tight) બરણી કે કન્ટેનરમાં ભરીને ફ્રિજમાં રાખી દો.
સેવન કરવાની સાચી રીત અને ફાયદા
આ હોમમેઇડ ચ્યવનપ્રાશને દરરોજ સવારે નરણા કોઠે અથવા રાત્રે સૂતા પહેલાં ૧ નાની ચમચી નવસેકા દૂધ સાથે લઈ શકાય છે. બાળકોને અડધી ચમચી આપવું પર્યાપ્ત છે. ગોળમાં વિપુલ પ્રમાણમાં આયર્ન હોય છે અને આમળા વિટામિન-સી નો ખજાનો છે. આ ચ્યવનપ્રાશના નિયમિત સેવનથી પાચનશક્તિ મજબૂત થાય છે, લોહીનું ભ્રમણ સુધરે છે અને વાયરલ ઇન્ફેક્શન સામે રક્ષણ મળે છે.
