વૃદ્ધો અને નિરાધાર મહિલાઓના પેન્શનનો મુદ્દો; કેન્દ્ર સરકારે આપ્યો આ મોટો જવાબ
ભારતમાં ઝડપથી વધી રહેલી વરિષ્ઠ નાગરિકોની વસ્તી અને અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરતા શ્રમિકોની આર્થિક સુરક્ષાને લઈને અવારનવાર ચર્ચાઓ થતી રહે છે. દેશના દરેક વૃદ્ધો અને નિરાધાર મહિલાઓને દર મહિને ચોક્કસ “લઘુત્તમ પેન્શન” (Universal/Minimum Pension) મળે તેવી માંગ લાંબા સમયથી ઉઠી રહી છે. તાજેતરમાં જ સંસદના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન સરકારે આ બાબતે દેશ સમક્ષ સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ કરી દીધી છે.
દેશના વધતી ઉંમરના નાગરિકો, ખાસ કરીને ગરીબ, અસંગઠિત ક્ષેત્રના શ્રમિકો અને નિરાધાર મહિલાઓના આજીવિકા સંકટને ધ્યાનમાં રાખીને સંસદમાં સાર્વત્રિક લઘુત્તમ પેન્શન અંગે મહત્વનો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો હતો. રાજ્યસભામાં ઊઠેલા આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલમાં તમામ વૃદ્ધોને આવરી લેતી ‘બધા માટે લઘુત્તમ પેન્શન’ (Minimum Pension for All) જેવી કોઈ જ યોજના શરૂ કરવાનો સરકારનો વિચાર કે પ્રસ્તાવ નથી.
જોકે, સરકારે ઉમેર્યું હતું કે અસંગઠિત ક્ષેત્રના કરોડો શ્રમિકો, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર કામ કરતા ગિગ વર્કર્સ અને દૈનિક મજૂરો માટે સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, ૨૦૨૦ (Social Security Code, 2020) હેઠળ કલ્યાણકારી જોગવાઈઓનો વ્યાપ સતત વધારવામાં આવી રહ્યો છે.
સંસદમાં શું પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો હતો?
સંસદના ચાલુ સત્ર દરમિયાન રાજ્યસભાના સાંસદ આર. ગિરિરાજને દેશના વરિષ્ઠ નાગરિકો, નિવૃત્ત લોકો અને આર્થિક રીતે નબળી મહિલાઓને નાણાકીય આશરો પૂરો પાડવા માટે સરકારની યોજનાઓ અંગે પ્રશ્ન કર્યો હતો. તેમણે પૂછ્યું હતું કે શું કેન્દ્ર સરકાર વધતી મોંઘવારી વચ્ચે તમામ વૃદ્ધોને આજીવિકા ચલાવવા માટે એક સમાન લઘુત્તમ પેન્શન આપવાની કોઈ નવી યોજના પર કામ કરી રહી છે કે કેમ?
શ્રમ મંત્રાલયનો અધિકૃત જવાબ
આ પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં શ્રમ અને રોજગાર રાજ્યમંત્રી શોભા કરંદલાજેએ જણાવ્યું હતું કે “બધા માટે લઘુત્તમ પેન્શન” આપવાની હાલમાં કોઈ નવી પ્રપોઝલ સરકાર પાસે વિચારાધીન નથી.
પરંતુ, તેમણે વિગતવાર વિગતો આપતાં જણાવ્યું કે દેશના વિશાળ અસંગઠિત ક્ષેત્રના મજૂરો, ફ્રીલાન્સર્સ અને સ્વરોજગારી મેળવતા લોકો માટે સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, ૨૦૨૦ ને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે. આ નવા કાયદા હેઠળ ગિગ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સ માટે એક વિશેષ ‘સામાજિક સુરક્ષા ભંડોળ’ (Social Security Fund) ઊભું કરવાની જોગવાઈ છે. આ ઉપરાંત, આ કાયદાની કલમ ૧૧૩ હેઠળ તમામ અસંગઠિત શ્રમિકોની સરળ નોંધણી (Registration) કરીને તેમને સરકારી સુરક્ષા યોજનાઓ સાથે જોડવાનું કામ ચાલુ છે.
કર્મચારી પેન્શન યોજના (EPS) અંગે મહત્વની જાહેરાત
સાંસદના પ્રશ્નના જવાબમાં મંત્રીશ્રીએ કર્મચારી પેન્શન યોજના (EPS) ના માળખા અને નિયમો વિશે પણ મહત્વની માહિતી સંસદ સમક્ષ મૂકી હતી. તેમણે સમજાવ્યું કે EPS પેન્શન ફંડ એ એક સંકલિત ભંડોળ છે, જેમાં નોકરીદાતાઓ (કંપનીઓ) અને કેન્દ્ર સરકાર બંનેનું નિયમિત યોગદાન હોય છે. જ્યારે કોઈ સભ્ય નિવૃત્ત થાય અથવા તેનો પરિવાર પેન્શન માટે પાત્ર બને, ત્યારે આ એકત્રિત ભંડોળમાંથી જ ચુકવણી કરવામાં આવે છે.
સરકારે પેન્શન ધારકોને મોટી રાહત આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું કે EPS હેઠળ પોતાના હકની પેન્શન રકમ અથવા ઉપાડના લાભો (Withdrawal Benefits) નો દાવો કરવા માટે કોઈ કડક સમયમર્યાદા (Time Limit) લાદવામાં આવી નથી. જો કોઈ પાત્ર કર્મચારી નોકરી છોડ્યાના કે નિવૃત્તિના ઘણા વર્ષો પછી પણ વિલંબથી દાવો રજૂ કરે છે, તો તેની અરજી મંજૂર થયા બાદ તેને તમામ બાકી લેણી નીકળતી રકમ (Arrears) સાથે પૂરેપૂરું પેન્શન ચૂકવવામાં આવશે.
નિષ્ક્રિય પીએફ ખાતાઓમાં પડી રહ્યા છે ₹૯,૩૩૦ કરોડ
આ જ લેખિત જવાબમાં સરકારે એ ચોંકાવનારી વિગત પણ આપી હતી કે ૩૧ માર્ચ સુધીમાં દેશના ઇનઓપરેટિવ એટલે કે નિષ્ક્રિય થઈ ગયેલા EPF ખાતાઓમાં ₹૯,૩૩૦.૫૬ કરોડથી વધુની રકમ દાવો કર્યા વગરની (Unclaimed) પડી રહી છે.
સરકારના આ નિવેદન પરથી સાબિત થાય છે કે દેશમાં સાર્વત્રિક સરકારી પેન્શન ભલે ઉપલબ્ધ ન હોય, પરંતુ જે કર્મચારીઓ કે શ્રમિકોએ ભૂતકાળમાં પીએફ કે પેન્શન ફંડમાં યોગદાન આપ્યું છે, તેમણે પોતાના અટકેલા નાણાં મેળવવા માટે તાત્કાલિક દાવો કરવો જોઈએ.
