૧૯૧४ જેવા ખતરનાક વૈશ્વિક એંધાણ: ઝેલેન્સ્કી-નેતન્યાહુની મુલાકાતથી બદલાશે યુદ્ધનું સમીકરણ?
આજના આધુનિક યુગમાં દુનિયા ભલે ટેકનોલોજી અને વિકાસની મોટી વાતો કરતી હોય, પરંતુ ભૌગોલિક રાજકારણ (Geopolitics) ના ક્ષેત્રે જે રીતે તણાવ વધી રહ્યો છે તે જોઈને દુનિયાભરના નિષ્ણાતો ચિંતામાં મુકાયા છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે લોહિયાળ જંગ ચાલી રહ્યો છે, તો બીજી બાજુ મધ્ય પૂર્વ (Middle East) માં પણ અમેરિકા અને ઇઝરાયલની સંડોવણીથી યુદ્ધના વાદળો ઘેરાયેલા છે.
આ બધાની વચ્ચે અમેરિકાની ધરતી પર યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોડીમિર ઝેલેન્સ્કી અને ઇઝરાયલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ વચ્ચે થયેલી એક મહત્વપૂર્ણ મુલાકાતે આખી દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. આ મુલાકાતે માત્ર રાજકીય ગલિયારોમાં જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે એવા સવાલો ખડા કર્યા છે કે શું હવે યુક્રેન, ઇઝરાયલ અને અમેરિકા એક થઈને રશિયા અને ઈરાન સામે સીધી લડાઈ લડશે? શું દુનિયા ફરી એકવાર પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ જેવી ૧૯૧४ની પરિસ્થિતિ તરફ આગળ વધી રહી છે? આવો આ સમગ્ર વિષય પર વિગતવાર ચર્ચા કરીએ.
ઝેલેન્સ્કી અને નેતન્યાહુની વોશિંગ્ટન મુલાકાત: શું છે આની પાછળનું મોટું કાવતરું?
તાજેતરમાં જ યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોડીમિર ઝેલેન્સ્કી અને ઇઝરાયલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ લગભગ એક જ સમયે અમેરિકાની રાજધાની વોશિંગ્ટન પહોંચ્યા હતા. સત્તાવાર રીતે આ મુલાકાત અમેરિકાના દિવંગત સીનેટર લિન્ડસે ગ્રાહમના અંતિમ સંસ્કારમાં સામેલ થવા માટે થઈ હતી.
પરંતુ રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે અંતિમ સંસ્કાર માટે આટલા મોટા વિશ્વ નેતાઓનું એકત્ર થવું કોઈ સંયોગ નથી. સ્વર્ગસ્થ લિન્ડસે ગ્રેહામ એવા નેતા હતા જે ઈરાન પર અમેરિકાના કડક વલણના મજબૂત સમર્થક હતા અને રશિયા સામે યુક્રેનના યુદ્ધને ખુલ્લેઆમ સમર્થન પણ આપ્યું હતું. આ બે દિગ્ગજોની આ મુલાકાતે વ્હાઇટ હાઉસને બે મોટા યુદ્ધોના કેન્દ્રમાં લાવી દીધું છે જે હવે ધીમે ધીમે એકબીજામાં ભળી રહ્યા છે.
શું દુનિયામાં ૧૯૧४ (પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ) જેવા ડરામણા હાલાત સર્જાઈ રહ્યા છે?
ઇતિહાસકારો અને વરિષ્ઠ રાજદ્વારીઓનું માનવું છે કે વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ ૧૯૧४ના એ સમયની યાદ અપાવે છે જ્યારે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું હતું. ૧૯૧૪માં પણ અલગ-અલગ ક્ષેત્રીય સંકટો, ગુપ્ત ગઠબંધનો, ખોટા અંદાજો અને વધતા જતા તણાવના કારણે નાની ઘટનાઓ એકબીજા સાથે જોડાઈને મહાવિનાશક યુદ્ધમાં પરિવર્તિત થઈ ગઈ હતી. આજે પણ બરાબર એવું જ જોખમ દેખાઈ રહ્યું છે.
આ આશંકાઓ પાછળનું મુખ્ય કારણ કેસ્પિયન સમુદ્ર (Caspian Sea) માં શરૂ થયેલો નવો અને ખતરનાક ટકરાવ છે, જે દુનિયાનું સૌથી મોટું આંતરદેશીય જળનિકાય છે. આ ક્ષેત્રમાં સત્તા અને હથિયારોની હેરાફેરીને લઈને તણાવ ચરમસીમા પર પહોંચી ગયો છે.
કેસ્પિયન સમુદ્રમાં તણાવ: યુક્રેન દ્વારા ઈરાની જહાજ પર હુમલો
આ સમગ્ર તણાવમાં નવો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સ્કીએ એવો દાવો કર્યો કે તેમની સેનાએ એવા જહાજોને નિશાન બનાવીને હુમલા કર્યા છે જે કથિત રીતે રશિયા અને ઈરાન વચ્ચે ગુપ્ત રીતે સૈન્ય સામગ્રી અને હથિયારોની હેરાફેરી કરી રહ્યા હતા.
યુક્રેનની સુરક્ષા સેવા (Security Service) ના જણાવ્યા અનુસાર, તેમણે ઈરાની ડ્રોન અને સૈન્ય પુરવઠો વહન કરતા જહાજોની સાથે-સાથે રશિયાની અન્ય સૈન્ય સંપત્તિઓ પર પણ સફળ હુમલા કર્યા છે. સ્વાભાવિક છે કે આ દાવાથી ઈરાન લાલઘૂમ થઈ ગયું. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચી તાત્કાલિક મેદાને આવ્યા અને યુક્રેનના આ દાવાને ફગાવી દીધો. અરાઘચી એ ઉલ્લંઘનનો આરોપ લગાવતા કહ્યું કે યુક્રેને ઈરાની જહાજ પર હુમલો કરીને એક નાવિકની જીત લીધી છે અને ચેતવણી આપી કે “આ હરકતોનો યોગ્ય જવાબ ચોક્કસ આપવામાં આવશે.”
રશિયા અને ઈરાન વચ્ચે ગાઢ બનતી મિત્રતા અને યુક્રેનનો પલટવાર
ઈરાનની આ ખુલ્લી ચેતવણી સામે યુક્રેનના વિદેશ મંત્રી એન્ડ્રી સિબિહાએ આક્રમક વલણ અપનાવતા કહ્યું કે, “ઈરાન પાસે પીડિત હોવાનો દેખાડો કરવાનો કોઈ જ નૈતિક અધિકાર નથી.” કીવ (યુક્રેનની રાજધાની) નું સ્પષ્ટ માનવું છે કે ઈરાને તો વર્ષો પહેલા જ મોસ્કો (રશિયા) ને હથિયારો પૂરા પાડીને આ યુદ્ધમાં સીધી ભાગીદારી નોંધાવી દીધી હતી.
એન્ડ્રી સિબિહાના દાવા મુજબ, તેહરાન 2022 થી રશિયાને ‘શાહેદ’ ડ્રોન અને અત્યાધુનિક લશ્કરી ટેકનોલોજી સપ્લાય કરી રહ્યું છે, જેના કારણે હજારો નિર્દોષ યુક્રેનિયન નાગરિકોના મોત થયા છે. પશ્ચિમી વિશ્લેષકો પણ સ્વીકારે છે કે રશિયા અને ઈરાન વચ્ચેની આ લશ્કરી ભાગીદારી એટલી નજીક આવી ગઈ છે કે યુરોપ અને મધ્ય પૂર્વ વચ્ચેના યુદ્ધ ક્ષેત્રોની સીમાઓ હવે ઝાંખી થઈ ગઈ છે.
કીવની રણનીતિ: પશ્ચિમ દેશો અને અમેરિકાને એક જ મોરચે લાવવાનો પ્રયાસ
જોન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોના નિષ્ણાતો માને છે કે ઝેલેન્સકીની ઇઝરાયલી વડા પ્રધાન સાથેની મુલાકાત માત્ર શિષ્ટાચાર મુલાકાત નથી, પરંતુ તે સ્પષ્ટ રાજકીય અને લશ્કરી ઉદ્દેશ્યો સાથે જોડાયેલી છે.
કીવ હાલમાં વોશિંગ્ટન (અમેરિકા) ને એ સમજાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે કે યુક્રેનને મદદ કરવી એ માત્ર પૂર્વીય યુરોપની સુરક્ષા પૂરતી મર્યાદિત બાબત નથી, પરંતુ તે ઈરાનના વૈશ્વિક સૈન્ય નેટવર્કને તોડી પાડવાનો પણ એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ક્વિન્સી ઇન્સ્ટિટ્યુટના ટ્રીટા પારસીના જણાવ્યા મુજબ, યુક્રેન ખૂબ જ ચાલાકીથી આ બંને અલગ-અલગ ભૌગોલિક સંઘર્ષોને એક જ સૂત્રમાં જોડવા માંગે છે, જેથી પશ્ચિમી દેશો પાસેથી ફંડ અને હથિયારોનો પ્રવાહ સતત ચાલુ રહે અને તેને ઈરાન-રશિયાના સંયુક્ત જોખમ સામે મજબૂત કવચ મળી રહે.
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની રણનીતિ અને પ્રતિક્રિયા
આ તમામ વૈશ્વિક ઉથલપાથલ વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ આ મામલે સાવચેતીભર્યું વલણ અપનાવી રહ્યા છે. ટ્રમ્પ આ વૈશ્વિક તણાવને વધુ ભડકવા દેવા માંગતા નથી અને પોતાના નિવેદનો દ્વારા મામલો શાંત પાડવાના પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
તાજેતરમાં, ઝેલેન્સકીએ દાવો કર્યો હતો કે રશિયાએ સેટેલાઇટ ગુપ્ત માહિતી દ્વારા ઇરાનને યુએસ અથવા પશ્ચિમી લશ્કરી સ્થળોને નિશાન બનાવવામાં મદદ કરી હશે. આ ગંભીર આરોપનો જવાબ આપતા, ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ આ મુદ્દા પર સીધા રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન સાથે વાત કરશે.
પત્રકારો સાથે વાત કરતા ટ્રમ્પે જણાવ્યું હતું કે, “મને નથી લાગતું કે તેઓ (રશિયા) આ પ્રકારે સીધી મદદ કરી રહ્યા હશે, ઓછામાં ઓછા ઉચ્ચ સ્તરે તો બિલકુલ નહીં. અને જો કોઈ નાની-મોટી મદદ કરવામાં પણ આવી હશે, તો તેનું પરિણામ કે અસર નહિવત રહી હશે.” ટ્રમ્પે ઉમેર્યું કે અમેરિકા પાસે પોતાની મજબૂત ગુપ્તચર એજન્સીઓ (Intelligence) છે જેના આધારે તે યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે છે. ટ્રમ્પનું આ નપાલ-તુલું નિવેદન બતાવે છે કે અમેરિકા હાલમાં કોઈપણ ભોગે ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિને ટાળવા માટે કૂટનીતિક સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે.
આજે દુનિયા એક એવા વળાંક પર ઊભી છે જ્યાં યુરોપનું યુદ્ધ અને મધ્ય પૂર્વનો તણાવ અલગ-અલગ રહ્યા નથી. રશિયા, ઈરાન, યુક્રેન અને ઇઝરાયલ વચ્ચેના આ સમીકરણો આવનારા સમયમાં વૈશ્વિક શાંતિ માટે મોટો ખતરો બની શકે છે. જો આ દેશો વચ્ચેનો અવિશ્વાસ અને હથિયારોની હોડ આવી જ રીતે ચાલુ રહેશે, તો ખરેખર ૧૯૧৪ જેવી વિપરીત પરિસ્થિતિ સર્જાતા વાર નહીં લાગે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે સમયસર યોગ્ય પગલાં નહીં ભર્યા તો આ સ્થાનિક યુદ્ધો આખી દુનિયાને બરબાદીના રસ્તે ધકેલી શકે છે.
