ભારતમાં ૯૯.૮% લોકોને નથી મળતું સમયસર હૃદય! જાણો અંગદાન અંગેનો આ ચોંકાવનારો આંકડો
ભારતમાં ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ (અંગ પ્રત્યારોપણ) ની સ્થિતિ પર ‘લેન્સેટ રિઝનલ હેલ્થ – સાઉથ ઈસ્ટ એશિયા’ દ્વારા પ્રકાશિત એક નવા અભ્યાસે દેશની આરોગ્ય પ્રણાલી સામે મોટો પડકાર ઉભો કર્યો છે. અહેવાલ અનુસાર, ભારતમાં જીવન રક્ષક અંગોની માંગ અને તેની ઉપલબ્ધતા વચ્ચે વિશાળ તફાવત છે. ભારત ટ્રાન્સપ્લાન્ટની કુલ સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ વિશ્વમાં ત્રીજો સૌથી મોટો દેશ હોવા છતાં, તે જરૂરિયાતના એક નાનકડા હિસ્સાને પણ પહોંચી વળવામાં નિષ્ફળ રહી રહ્યો છે, જેના કારણે હજારો દર્દીઓ સમયસર સારવાર ન મળવાને લીધે જીવ ગુમાવી રહ્યા છે.
હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટની સ્થિતિ સૌથી વધુ ચિંતાજનક
અભ્યાસના આંકડા મુજબ, વર્ષ 2021 માં ભારતમાં હાર્ટ (હૃદય) ટ્રાન્સપ્લાન્ટની કુલ જરૂરિયાતમાંથી માત્ર 0.2 ટકા જરૂરિયાત જ પૂરી થઈ શકી હતી. આ અન્ય તમામ ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટની સરખામણીએ સૌથી ખરાબ સ્થિતિ દર્શાવે છે.
અન્ય અંગોની સ્થિતિ પણ બહુ સારી નથી:
-
કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: વાસ્તવિક જરૂરિયાતના માત્ર 7.2 ટકા પૂરી થઈ શકી.
-
લીવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: જરૂરિયાતના માત્ર 1.5 ટકા પૂર્ણ થયા.
-
ફેફસાં (Lung) ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: માંગના માત્ર 1.2 ટકા જ શક્ય બન્યા.
સંશોધકોના અંદાજ મુજબ, ભારતમાં વાર્ષિક આશરે 1,25,894 કિડની, 84,542 લીવર, 83,841 હૃદય અને 11,253 ફેફસાંના ટ્રાન્સપ્લાન્ટની જરૂરિયાત હતી. પરંતુ વાસ્તવમાં થયેલા ઓપરેશનો આ આંકડાથી ખૂબ જ દૂર હતા.
૨૦૪૦ સુધીમાં માંગમાં બમ્પર ઉછાળાની શક્યતા
લેન્સેટના અભ્યાસમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે ભારતની વધી રહેલી વૃદ્ધ વસ્તી, ક્રોનિક (ગંભીર) બીમારીઓનો વધતો બોજ અને ઓર્ગન ફેલ્યોરના વધતા કિસ્સાઓને કારણે આગામી બે દાયકામાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટની માંગમાં ખૂબ જ તીવ્ર ઉછાળો આવશે.
વર્ષ 2040 સુધીમાં ભારતમાં વાર્ષિક જરૂરિયાત વધીને:
-
કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: 1,43,722
-
લીવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: 2,10,649
-
હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: 95,711
-
લંગ્સ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: 12,846 સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે.
જો અત્યારથી જ સ્વાસ્થ્ય માળખામાં મોટા સુધારાઓ કરવામાં નહીં આવે, તો આવનારા સમયમાં સ્થિતિ વધુ વિકટ બની શકે છે.
દેશના માત્ર ૫ રાજ્યોમાં જ ૮૦ થી ૯૬% ટ્રાન્સપ્લાન્ટ
અભ્યાસમાં સામે આવેલો બીજો એક ચોંકાવનારો મુદ્દો એ છે કે ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સુવિધાઓનું વિતરણ દેશમાં ખૂબ જ અસમાન છે. તમિલનાડુ, દિલ્હી-એનસીઆર, કેરળ, મહારાષ્ટ્ર અને તેલંગાણા — આ પાંચ પ્રદેશો ભારતની કુલ વસ્તીના માત્ર 29 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, છતાં દેશના કુલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટમાંથી 80 થી 96 ટકા ઓપરેશનો માત્ર આ પાંચ રાજ્યોમાં જ થાય છે.
કેરળમાં દર દસ લાખની વસ્તીએ સૌથી વધુ 31.1 કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ નોંધાયા હતા, ત્યારબાદ દિલ્હી અને તમિલનાડુનો નંબર આવે છે. આની સરખામણીમાં, ઉત્તર પ્રદેશમાં માત્ર 447 અને બિહારમાં માત્ર 31 કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થયા હતા, જ્યારે ઉત્તર-પૂર્વના કેટલાક રાજ્યોમાં એક પણ કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ નોંધાયું નહોતું. હૃદય, લીવર અને ફેફસાંના કિસ્સામાં તો 85 ટકાથી વધુ પ્રક્રિયાઓ માત્ર આ પાંચ રાજ્યો પૂરતી જ સીમિત હતી.
ભારતમાં અંગદાનનો દર આટલો નીચો કેમ છે?
નિષ્ણાતોના મતે ભારતમાં અંગોની આટલી મોટી અછત પાછળ અસંખ્ય કારણો જવાબદાર છે:
-
અંગદાન અંગે જાગૃતિનો અભાવ: મગજ મૃત્યુ (Brain Death) પછીના અંગદાન (Deceased Organ Donation) અંગે લોકોમાં હજુ પણ પૂરતી જાગૃતિ નથી.
-
અધૂરી હોસ્પિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: મોટાભાગના રાજ્યોમાં સ્પેશિયલાઇઝ્ડ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સેન્ટરો અને જરૂરી સાધન-સામગ્રી નથી.
-
સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક માન્યતાઓ: અંગદાન પ્રત્યે સમાજમાં રહેલી કેટલીક ખોટી માન્યતાઓ અને અંધશ્રદ્ધા અડચણરૂપ બને છે.
-
ટેકનિકલ અને લોજિસ્ટિકલ વિલંબ: અંગો મેળવવાની અને તેને યોગ્ય દર્દી સુધી સમયસર પહોંચાડવાની પ્રક્રિયામાં વિલંબ થાય છે.
ભારતમાં બ્રેઇન-ડેડ દર્દીઓનું અંગદાન સ્પેન કરતાં 70 ગણું અને અમેરિકા કરતાં 58 ગણું ઓછું છે, જે બંને દેશો અંગદાન ક્ષેત્રે વિશ્વમાં અગ્રેસર છે.
ભવિષ્યનો માર્ગ અને સંભવિત સુધારા
સંશોધકોએ ભવિષ્યના વિવિધ મોડેલોનું મૂલ્યાંકન કરીને જણાવ્યું છે કે જો ભારત તુર્કી, બ્રાઝિલ કે આર્જેન્ટિના જેવા દેશોની જેમ ‘મધ્યમ સુધારા’ પણ અપનાવે, તો પણ તે કિડનીની 32.6 ટકા, લીવરની 6.9 ટકા અને હૃદય-ફેફસાંની માત્ર 7 ટકા કરતાં ઓછી માંગ જ પૂરી કરી શકશે. સ્પેન જેવા સ્તરે પહોંચવા માટે સરકારી નીતિઓ, જાહેર જાગૃતિ અને હોસ્પિટલ માળખામાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો કરવા પડશે.
જોકે, માત્ર ટ્રાન્સપ્લાન્ટની ક્ષમતા વધારવાથી આ સમસ્યા ઉકેલાશે નહીં. સંશોધકો ભારપૂર્વક જણાવે છે કે જે રોગોને કારણે ઓર્ગન ફેલ્યોર થાય છે — જેમ કે ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, કિડની અને લીવરની ગંભીર બીમારીઓ — તેને શરૂઆતમાં જ અટકાવવા તે રાષ્ટ્રીય આરોગ્યની પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ. જો રોગોનું નિદાન સમયસર થાય અને અંગદાન અંગે વ્યાપક જાગૃતિ કેળવવામાં આવે, તો જ ભવિષ્યમાં હજારો નિર્દોષ લોકોના જીવ બચાવી શકાશે.
