હોર્મુઝ પર સંકટ ઘેરાયું: $120 સુધી પહોંચી શકે તેલ, દુનિયા પર મોંઘવારીનો માર!
મધ્ય પૂર્વમાં વધતા જતા રાજકીય અને સૈન્ય તણાવ વચ્ચે સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન અત્યારે હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz) પર કેન્દ્રિત થયેલું છે. વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ ચોકપોઇન્ટ તરીકે ઓળખાતો આ દરિયાઈ માર્ગ હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે ખુલ્લો મુકાયો નથી. જોકે, વેપારી વાહનો અને કમર્શિયલ જહાજોની અટકેલી અવરજવરને અમુક અંશે પુનઃશરૂ કરવા માટે ઈરાન અને ઓમાને એક મહત્વપૂર્ણ અને નિયંત્રિત માર્ગ બનાવવાની દિશામાં સંયુક્ત કદમ ઉઠાવ્યા છે.
ઈરાની અધિકારીઓ દ્વારા આપેલી માહિતી મુજબ, બંને દેશો હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થનારા વાહનો માટેના નવા રૂટની રૂપરેખા પર સહમતી સાધી ચૂક્યા છે. મસ્કતમાં યોજાનારી પ્રાદેશિક બેઠકમાં ખાડીના અન્ય દેશો સમક્ષ આ વિગતો પ્રસ્તુત કરવામાં આવે તેવી સંભાવના છે. પરંતુ સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું આ પગલાથી વૈશ્વિક ઊર્જા બજારને તાત્કાલિક રાહત મળશે?
શું હોર્મુઝ સંપૂર્ણપણે ખુલ્લું મુકાશે?
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે થયેલી તાજેતરની વાટાઘાટો અને કરારનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે હોર્મુઝની ખાડી તુરંત જ પૂર્વવત મોકળા મને ખુલ્લી મુકાઈ જશે. ઈરાનની અર્ધ-સરકારી સમાચાર સંસ્થા તસ્નીમના સૂત્રો મુજબ, આ વ્યવસ્થાથી માત્ર ફારસની ખાડીમાં પ્રવેશતા અને બહાર નીકળતા કમર્શિયલ જહાજો માટે એક વિકલ્પ અથવા નવો રસ્તો તૈયાર થશે.
વાસ્તવિક સ્થિતિ એ છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકા સાથે જોડાયેલી તેહરાન (ઈરાન)ની તમામ રાજકીય અને સુરક્ષા સંબંધિત શરતો પૂર્ણ નહીં થાય, ત્યાં સુધી હોર્મુઝ પરનો પ્રતિબંધ કે મર્યાદાઓ યથાવત જ રહેશે. તેથી, આ કોઈ કાયમી કે પૂર્ણ ઉકેલ નથી પરંતુ સ્થિતિને વણસતી અટકાવવાનો એક કામચલાઉ પ્રયાસ છે.
નવા સૂચિત રૂટ અને ઈરાનનું કેન્દ્રીય સ્થાન
પ્રસ્તાવિત નવો નેવિગેશન કોરિડોર ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે ઓગસ્ટ મહિનામાં થયેલી પ્રાથમિક ચર્ચાઓ પર આધારિત છે. આ નવી યોજના હેઠળ:
પ્રવેશ માર્ગ: ફારસની ખાડીમાં આવનારા જહાજોનો માર્ગ મુખ્યત્વે ઈરાનના દરિયાઈ સીમા ક્ષેત્રમાંથી પસાર થશે.
નિકાસ માર્ગ: ખાડીમાંથી બહાર નીકળતા જહાજોના રૂટનો કેટલોક હિસ્સો પણ ઈરાની દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં જ રહેશે.
પહોળાઈ: ઈરાની અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, આ કામચલાઉ સુરક્ષિત કોરિડોર લગભગ 7 માઈલ (એટલે કે 11.3 કિલોમીટર) પહોળો રાખવાની યોજના છે.
અગાઉ ઈરાન અને ઓમાન દરિયાઈ સુરેખતા સુનિશ્ચિત કરવા અને વાહનોના સુરક્ષિત ગમન માટે ડિમાઈનિંગ (દરિયાઈ સુરંગો હટાવવાની કામગીરી) પર સંયુક્ત રીતે કામ કરવા સંમત થયા હતા. જોકે, હાલના કરારનું સૌથી મહત્વનું પાસું એ છે કે નવા કોરિડોરના ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટના કેન્દ્રસ્થાને ઈરાન ખુદ ગોઠવાયું છે. આ અગાઉ વોશિંગ્ટન (અમેરિકા) અને ઓમાન દ્વારા સમર્થિત દક્ષિણ માર્ગનો ઈરાને સખત વિરોધ કર્યો હતો, કારણ કે ઈરાનના મતે તે માર્ગ તેની સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન કરતો હતો.
દરિયાઈ વાહનોની સ્થિતિ અને વાસ્તવિક ટ્રાફિક
વૈશ્વિક શિપિંગ ઉદ્યોગ માટે આ સ્થિતિ ખૂબ જ ચિંતાજનક છે. વર્તમાન સંઘર્ષ શરૂ થયો તે પહેલાં, વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો લગભગ પાંચમો ભાગ (20%) એકમાત્ર હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થતો હતો. પરંતુ માર્ચ અને ત્યારબાદના સૈન્ય તણાવ પછી દરિયાઈ વાહનોની અવરજવરમાં ભારે ઘટાડો નોંધાયો છે.
શિપ-ટ્રેકિંગ ડેટાના આધારે કરવામાં આવેલા વિશ્લેષણ મુજબ, સામાન્ય દિવસોમાં જ્યાં પ્રતિદિન 100થી વધુ મોટા જહાજો પસાર થતા હતા, ત્યાં ઓગસ્ટના અંત સુધીમાં આ સંખ્યા ઘટીને માત્ર 5 થી 10 જહાજો પર આવી ગઈ હતી.
જોકે, જોખમો વચ્ચે પણ કેટલાક સાહસિક જહાજો આ માર્ગનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. કેપ્લર (Kpler)ના આંકડા દર્શાવે છે કે ઓગસ્ટના પ્રથમ પખવાડિયામાં ક્રૂડ ઓઇલ, એલપીજી (LPG) અને એલએનજી (LNG) લઈને જતા 112 જેટલા ટેન્કરો આ વિસ્તારમાંથી પસાર થયા હતા. રસપ્રદ વાત એ છે કે તેમાંથી 21 ટેન્કરોએ ઈરાની માર્ગનો ખુલ્લેઆમ ઉપયોગ કર્યો હતો, જ્યારે ખૂબ જ ઓછા ટેન્કરોએ ઓમાનના અધિકૃત માર્ગનો ઉપયોગ કર્યો હતો. બાકીના ટેન્કરોએ પોતાના લોકેશન ગુપ્ત રાખીને મુસાફરી કરી હતી.
જહાજ માલિકો અને શિપિંગ કંપનીઓ માટે મોટા જોખમો
સપ્ટેમ્બરના પ્રારંભિક ડેટા દર્શાવે છે કે હોર્મુઝમાં દરિયાઈ વાહનોની રિકવરી હજુ પણ અત્યંત ધીમી છે. રોઇટર્સના રિપોર્ટ મુજબ, દરરોજ સરેરાશ માત્ર 10 કમોડિટી જહાજો જ હોર્મુઝમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે, જે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં સૌથી ઓછી સંખ્યા છે.
જહાજના માલિકો અને કેપ્ટનો માટે માત્ર કોઈ કાયદાકીય કે સત્તાવાર રસ્તો ખુલ્લો હોવો પૂરતો નથી. તેમની સામે નીચે મુજબના અનેક મોટા પડકારો અને ભય છે:
વીમા દરો (Insurance Risk): યુદ્ધગ્રસ્ત અને અસુરક્ષિત વિસ્તાર હોવાને કારણે દરિયાઈ વીમા કંપનીઓએ પ્રીમિયમ દરો આસમાને પહોંચાડી દીધા છે.
સુરક્ષા અને બારૂદી સુરંગો: દરિયામાં પથરાયેલી માઇન્સ અને સૈન્ય હુમલાઓનો સીધો ખતરો જહાજોની સુરક્ષા સામે સવાલ ઉભા કરે છે.
અસ્પષ્ટ નિયંત્રણ: કયા દેશની સત્તા કે કઈ નેવીનું માર્ગ પર વાસ્તવિક નિયંત્રણ છે તે અંગેની અનિશ્ચિતતા શિપિંગ કંપનીઓને પીછેહઠ કરવા મજબૂર કરે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ઊર્જા ક્ષેત્ર પર અસર
હાલના સપ્લાય ખોરવાઈ જવાના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડની કિંમત સાપ્તાહિક ધોરણે 8%થી વધુ વધીને બેરલ દીઠ $100નો આંકડો વટાવી ચૂકી છે.
આ સ્થિતિ અંગે વૈશ્વિક બ્રોકરેજ ફર્મ ગોલ્ડમેન સેક્સે ચેતવણી આપી છે કે જો મધ્ય પૂર્વમાં દરિયાઈ વાહનો પરના હુમલાઓ અટકશે નહીં અને તણાવ વધશે, તો કાચા તેલની કિંમત પ્રતિ બેરલ $120 સુધી પહોંચી શકે છે.
જો ઓઇલના ભાવ આ રીતે વધતા રહેશે, તો તેની અસર માત્ર પેટ્રોલ-ડીઝલ સુધી સીમિત નહીં રહે. હોર્મુઝ એ લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) અને અન્ય કેમિકલ કાર્ગો માટે પણ મુખ્ય ગલિયારો છે. લાંબા સમય સુધી આ માર્ગ અટકેલો રહેશે તો:
વિશ્વભરમાં વીજળીના ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થશે.
દરિયાઈ માલ-સામાનની હેરફેર (Freight Rates) મોંઘી થશે.
પેટ્રોકેમિકલ્સ ઉદ્યોગને કાચા માલની અછત સર્જાશે.
પરિણામે, વૈશ્વિક સ્તરે મોંઘવારી (Inflation) વધુ ભડકશે.
