ઐતિહાસિક પગલું: પેપર લીક વિરોધી સુધારા બિલ ૨૦૨૬ સંસદમાં પસાર; દોષિતોને ૧૦ વર્ષની જેલ અને ₹૧૦ કરોડ સુધીનો દંડ
દેશભરમાં વારંવાર સામે આવતા પેપર લીકની ઘટનાઓ અને તેના કારણે લાખો વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય પર ઊભા થતા જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને સંસદે એક મોટો અને કડક નિર્ણય લીધો છે. રાજ્યસભાએ ગુરુવારે ‘જાહેર પરીક્ષાઓ (અન્યાયી માધ્યમો નિવારણ) સુધારા બિલ, ૨૦૨૬’ ને મંજૂરી આપી દીધી છે. લોકસભા દ્વારા બુધવારે આ બિલ પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. હવે આ બિલને આખરી મંજૂરી અને કાયદાનું સ્વરૂપ આપવા માટે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુ પાસે મોકલવામાં આવશે. રાષ્ટ્રપતિની સહી થયા બાદ આ બિલ ૨૦૨૪ ના મૂળ કાયદાનું સ્થાન લેશે અને નવો કડક કાયદો અમલમાં આવશે.
૨૦૨૪ ના કાયદામાં સુધારો કરવાની જરૂર કેમ પડી?
ઉલ્લેખનીય છે કે, NEET-UG ૨૦૨૪ પેપર લીક અને પરીક્ષાઓમાં થયેલી અન્ય ગેરરીતિઓ બાદ વધતા જનઆક્રોશને કારણે કેન્દ્ર સરકારે ‘જાહેર પરીક્ષાઓ (અન્યાયી માધ્યમો નિવારણ) અધિનિયમ, ૨૦૨૪’ બનાવ્યો હતો. આ કાયદામાં પરીક્ષામાં થતી સંગઠિત છેતરપિંડીને ગુનાહિત ગણાવવામાં આવી હતી. પરંતુ, આ કાયદો અમલમાં હોવા છતાં ૨૦૨૬ માં ફરી એકવાર NEET નું પેપર લીક થવાની ઘટના સામે આવી.
આ ઘટના બાદ દેશભરના વિદ્યાર્થીઓમાં ભારે રોષ વ્યાપી ગયો હતો. ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ (CJP) ના નેતૃત્વ હેઠળ વિદ્યાર્થીઓએ વ્યાપક વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ કર્યા. વિદ્યાર્થીઓનો આરોપ હતો કે વારંવાર થતા પેપર લીકના કારણે લાખો ઉમેદવારોની મહેનત અને કારકિર્દી બરબાદ થઈ રહી છે, અને કેટલાક વિષમ સંજોગોમાં વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યા જેવા કટોકટીના પગલાં ભરવા મજબૂર બને છે.
સંસદના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન દિલ્હીના માર્ગો પર વિદ્યાર્થીઓના ભારે વિરોધ પ્રદર્શનો જોવા મળ્યા હતા. આ વધતા જાહેર દબાણ અને પ્રણાલીગત સુધારાની માગને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે કાયદાને વધુ સખત બનાવવાનો નિર્ણય લીધો. કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી જીતેન્દ્ર સિંહે બિલ રજૂ કરતી વખતે સ્પષ્ટ કર્યું કે સરકાર “અનુભવોમાંથી શીખીને” કાયદાને વધુ મજબૂત અને બિન-ચૂકવણીપાત્ર બનાવવા કટિબદ્ધ છે.
સુધારેલા કાયદા હેઠળ શું બદલાશે? (મુખ્ય ફેરફારો)
નવા સુધારા હેઠળ કાયદાના મૂળ માળખાને જાળવી રાખવામાં આવ્યું છે—જેમાં ગુનાઓને દખલપાત્ર (Cognizable), બિન-જામીનપાત્ર (Non-Bailable) અને બિન-વળતરપાત્ર (Non-Compoundable) રાખવામાં આવ્યા છે. જોકે, પરીક્ષા આપનાર નિર્દોષ ઉમેદવારોને આ કાયદાની સજાના દાયરાથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે, જેથી શ્રદ્ધાપૂર્વક પરીક્ષા આપતા વિદ્યાર્થીઓને કોઈ નુકસાન ન થાય.
પરંતુ, ગેરરીતિ આચરનારા અને સંગઠિત રેકેટ ચલાવનારાઓ માટે સજા અને દંડના નિયમો અત્યંત કડક કરવામાં આવ્યા છે:
જેલની સજામાં વધારો: પરીક્ષામાં અન્યાયી માધ્યમો કે ગેરરીતિનો ઉપયોગ કરનાર દોષિતો માટે જેલની સજા અગાઉ ૩ થી ૫ વર્ષ હતી, જેને વધારીને હવે ૫ થી ૧૦ વર્ષ કરવામાં આવી છે.
વ્યક્તિગત દંડ: મહત્તમ દંડ ₹૧૦ લાખથી વધારીને ₹૫૦ લાખ કરવામાં આવ્યો છે.
સેવા પ્રદાતાઓ (Service Providers) પર કાર્યવાહી: પરીક્ષા આયોજિત કરતી સંસ્થાઓ કે એજન્સીઓ જો દોષિત જણાય, તો તેમને ₹૧ કરોડના બદલે હવે ₹૫ કરોડ સુધીનો દંડ થશે. આ ઉપરાંત, તેમના પર અગાઉના ૪ વર્ષના બદલે હવે ૮ વર્ષ માટે કોઈ પણ પરીક્ષા યોજવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવશે.
સંગઠિત ગુનાઓ માટે કડક જોગવાઈ: સંગઠિત પેપર લીક કે છેતરપિંડીના કિસ્સામાં લઘુત્તમ જેલની સજા ૫ વર્ષથી વધારીને ૭ વર્ષ કરાઈ છે અને મહત્તમ દંડ ₹૧૦ કરોડ સુધીનો હોઈ શકે છે.
ઝડપી તપાસ અને ફાસ્ટ-ટ્રેક ટ્રાયલ: નવા બિલ મુજબ, કેસ રેફર થયાના ૨ મહિનાની અંદર તપાસ પૂરી કરવી ફરજિયાત છે. તેમજ, ચાર્જશીટ દાખલ થયાના ૩ મહિનાની અંદર કેસનો નિકાલ લાવવા માટે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ‘ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ’ સ્થાપવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
વિપક્ષનો પ્રહાર: “માત્ર કડક સજાથી ઉકેલ નહીં આવે”
બીજી તરફ, સંસદમાં આ બિલને લઈને વિપક્ષી નેતાઓએ સરકારની નીતિઓ સામે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
મલ્લિકાર્જુન ખડગે (રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા): તેમણે જણાવ્યું કે માત્ર કાયદા કડક બનાવવાથી પેપર લીક બંધ નહીં થાય. સંસ્થાકીય જવાબદારી નક્કી કરવી અને પરીક્ષા પ્રણાલીમાં મૂળભૂત સુધારા કરવા જરૂરી છે. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે સરકારે માત્ર વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓને શાંત કરવા માટે આ સુધારા રજૂ કર્યા છે.
અખિલેશ યાદવ (સમાજવાદી પાર્ટી પ્રમુખ): તેમણે દાવો કર્યો કે આ નવો કાયદો વિદ્યાર્થીઓના ભારે દબાણ અને રસ્તા પર ઉતરેલા જનઆક્રોશના કારણે લાવવામાં આવ્યો છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે ૨૦૨૪ ના કાયદા છતાં ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાં પેપર લીક થવાની ઘટનાઓ ચાલુ રહી હતી.
ડિમ્પલ યાદવ (સપા સાંસદ): તેમણે ઉમેર્યું કે આ સુધારા પેપર લીકની સમસ્યાના મૂળ કારણ સુધી પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહેશે.
સરકારનો બચાવ: “પરીક્ષા પ્રણાલીમાં વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ”
સરકાર તરફથી ભાજપના સાંસદ દિનેશ શર્માએ આ બિલને “ઐતિહાસિક” ગણાવ્યું હતું અને વિપક્ષ પર અર્થપૂર્ણ ચર્ચાથી દૂર ભાગવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. તેમજ JMM સાંસદ મહુઆ માજીએ પારદર્શિતા અને જવાબદારીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતા ઉમેર્યું કે કડક કાયદાઓ અમલમાં મૂકતી વખતે કોઈ નિર્દોષ વ્યક્તિ દંડાય નહીં તે સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ.
