“અમને ખબર જ નહોતી!” – LIC ના ઇતિહાસના સૌથી મોટા ડીલ પાછળ મંત્રાલયનો સીક્રેટ પ્લાન ખુલ્લો પડ્યો
ભારત સરકાર દેશની સૌથી મોટી સરકારી વીમા કંપની ‘લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા’ (LIC) માં પોતાનો વધુ હિસ્સો વેચવા જઈ રહી છે તે વાત કોઈનાથી છૂપી નહોતી. પરંતુ, સરકારે જે ઝડપ અને જે મોટા પાયે આ સોદો પાર પાડ્યો તેનાથી સમગ્ર શેરબજાર અને નાણાકીય નિષ્ણાતો દંગ રહી ગયા છે.
છેલ્લી ઘડી સુધી વિગતો અત્યંત ગુપ્ત રાખીને અને વીજળીની ઝડપે નિર્ણય લઈને સરકારે એલઆઈસીના ઓફર ફોર સેલ (OFS) નું કદ બમણાથી પણ વધુ કરી દીધું અને બજારમાંથી આશરે $3.3 બિલિયન (અંદાજે ₹27,000 કરોડથી વધુ) રોકડા કરી લીધા. ભારતીય શેરબજારના ઈતિહાસમાં સ્ટોક એક્સચેન્જ મારફતે કરવામાં આવેલું આ અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું સેકન્ડરી શેર વેચાણ (Secondary Offering) બની ગયું છે.
બેંકર્સને પણ રખાયા અંધારામાં: છેલ્લી ઘડીએ અપાઈ જાણ
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ રહી કે મંત્રાલયના વિનિવેશ વિભાગ (DIPAM) ના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ લૉન્ચની તારીખ સાવ ગુપ્ત રાખી હતી. આ પાછળનું મુખ્ય કારણ એ હતું કે મોટા ટ્રેડર્સ અગાઉથી પોઝિશન લઈને શેરના ભાવ નીચે ન પાડી દે.
આ કેસથી પરિચિત લોકોના જણાવ્યા મુજબ, સોદાની સલાહ આપી રહેલી ચાર મુખ્ય રોકાણ બેંકો (Investment Banks) ને પણ અલગ-અલગ સમયે જાણ કરવામાં આવી હતી.
-
એક બેંકને તો સોમવારે સ્ટોક એક્સચેન્જને પત્ર સુપ્રત કરવાના થોડા સમય પહેલાં જ આ અંગે જાણ કરવામાં આવી હતી.
-
OFS લૉન્ચ થવાના થોડા કલાકો પહેલાં, સલાહકાર બેંકર્સમાંથી એકને નવી દિલ્હી સ્થિત વિનિવેશ વિભાગની ઓફિસે બોલાવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેમને કારણ કહેવામાં આવ્યું નહોતું.
-
ત્યાં પહોંચ્યા પછી અધિકારીઓએ બેંકરને જણાવ્યું કે આજે સાંજે જ LIC નો સ્ટેક સેલ શરૂ થઈ રહ્યો છે અને તરત જ એક્સચેન્જ ફાઈલિંગ તૈયાર કરવા આદેશ અપાયો હતો.
-
માત્ર કોર ટીમને જ આની ખબર હતી, જ્યારે અન્ય બાકીના સલાહકારોને માર્કેટ બંધ થયા પછી જ આ યોજનામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.
મફતમાં સેવા આપવા મજબૂર બન્યા ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંકર્સ
આ LIC OFS ની બીજી એક રસપ્રદ અને અનોખી વાત એ હતી કે આટલા મોટા $3.3 બિલિયનના સોદા માટે કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય કે ભારતીય એડવાઈઝરે એક પણ રૂપિયો એડવાઈઝરી ફી લીધી નથી.
જ્યારે સરકારે આ ડીલ માટે ટેન્ડર (RFP) મંગાવ્યા હતા, ત્યારે એક રોકાણ બેંકે મફતમાં (Free of Cost) કામ કરવાની તૈયારી દર્શાવી હતી. તેના કારણે રેસમાં ટકી રહેવા માટે બાકીની ત્રણેય બેંકોએ પણ પોતાની ફી જતી કરવી પડી હતી. સામાન્ય રીતે ભારતમાં સરકારી સોદાઓમાં ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંકો પ્રતિષ્ઠા, લીગ-ટેબલ રેટિંગ્સ અને સરકાર સાથે લાંબા ગાળાના સંબંધો મજબૂત કરવા માટે ખૂબ જ મામૂલી કે શૂન્ય ફી પર કામ કરતી હોય છે.
બજારની ધારણાથી વિપરીત લેવાયો નિર્ણય
બજારના મોટાભાગના નિષ્ણાતો અને વિશ્લેષકો એવી અપેક્ષા રાખી રહ્યા હતા કે ગુરુવારે એલઆઈસી તેના ત્રિમાસિક નાણાકીય પરિણામો (Quarterly Earnings) જાહેર કરે તે પછી જ સરકાર પોતાનો હિસ્સો વેચશે.
પરંતુ, સરકારી અધિકારીઓએ બજારની આ ગણતરીઓને ઊંધી પાડી દીધી હતી. અધિકારીઓ અને બેંકર્સનું માનવું હતું કે રોકાણકારોને અંધારામાં રાખવાથી અને અચાનક સરપ્રાઈઝ આપવાથી શેરના ભાવમાં મોટી અસ્થિરતા અટકાવી શકાશે અને સ્ટોકની કિંમત સ્થિર રાખવામાં મદદ મળશે.
બેઝ સાઈઝ નાની રાખીને મોટો દાવ ખેલ્યો
બેંકર્સની સલાહને અનુસરીને, સરકારે શરૂઆતમાં માત્ર ૨.૫ ટકા હિસ્સો વેચવાનો જ વિકલ્પ પસંદ કર્યો હતો. પરંતુ, સાથે સાથે જો રોકાણકારો તરફથી ભારે માંગ આવે તો વધારાનો ૪ ટકા હિસ્સો વેચવાનો વિકલ્પ (Green Shoe Option) પોતાની પાસે અનામત રાખ્યો હતો.
શરૂઆતમાં નાનો ઈશ્યુ રાખવાથી ફાયદો એ થયો કે ડીલ સંપૂર્ણપણે ભરાઈ જવાની (Fully Subscribed) શક્યતાઓ વધી ગઈ, જે મોટો રોકાણ કરનારા વિદેશી અને સ્થાનિક સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FIIs/DIIs) માટે એક સકારાત્મક અને સુરક્ષિત સંકેત માનવામાં આવે છે. જેવા મોટા રોકાણકારોએ આમાં ધસારો કર્યો કે તરત સરકારે ગ્રીન શૂ ઓપ્શનનો ઉપયોગ કરીને વધારાનો હિસ્સો પણ વેચી દીધો.
માર્કેટ માટે આ ડીલ કેમ મહત્વની છે?
સરકારનું આ પગલું દર્શાવે છે કે જ્યારે મોટો ઈશ્યુ લાવવાનો હોય ત્યારે કેન્દ્રીય નાણા મંત્રાલય હવે જૂની અને પરંપરાગત પદ્ધતિઓ છોડીને અત્યંત આક્રમક અને કોર્પોરેટ શૈલીની રણનીતિ અપનાવી રહ્યું છે. ગુપ્તતા જાળવીને અને એક જ ઝાટકે રોકડ રકમ એકત્ર કરીને સરકારે માત્ર પોતાની વિનિવેશ લક્ષ્યાંક (Divestment Target) ની દિશામાં મોટો કૂદકો નથી માર્યો, પરંતુ ભારતીય કેપિટલ માર્કેટની ઊંડાઈ અને ક્ષમતાનું પણ વિદેશી રોકાણકારો સમક્ષ ઉત્તમ પ્રદર્શન કર્યું છે.
