ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતા પહેલા જાણી લો આ મોટો નિયમ, RAC ટિકિટ અંગે રેલવે લેશે મોટો નિર્ણય!”
ભારતીય રેલવે દ્વારા ટિકિટ બુકિંગની પ્રચલિત ‘રિઝર્વેશન અગેન્સ્ટ કેન્સલેશન’ (RAC) સિસ્ટમ નાબૂદ કરવા અંગે ગંભીરતાથી વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે. ટિકિટનું પૂરું ભાડું ચૂકવવા છતાં બે મુસાફરોએ એક જ બર્થ (સીટ) વહેંચીને મુસાફરી કરવી પડતી હોવાથી મુસાફરોમાં ભારે નારાજગી જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને લાંબા અંતરની મુસાફરી દરમિયાન આ વ્યવસ્થા મુસાફરો વચ્ચે ઝઘડા અને અસુવિધાનું મુખ્ય કારણ બની રહી હોવાથી રેલવે તંત્ર આ નિયમમાં મોટા ફેરફાર કરવાના મૂડમાં છે.
RAC સિસ્ટમ સામે કેમ વધી રહ્યો છે મુસાફરોનો વિરોધ?
વર્તમાન નિયમો મુજબ, જ્યારે કોઈ મુસાફરની ટિકિટ RAC કેટેગરીમાં હોય, ત્યારે તેને ટ્રેનમાં મુસાફરી કરવાની પરવાનગી તો મળે છે, પરંતુ આખી સૂવાની બર્થ મળતી નથી. આ વ્યવસ્થા હેઠળ RAC ટિકિટ ધરાવતા બે મુસાફરોને એક જ બર્થ—મોટાભાગે સાઈડ-લોઅર (Side-Lower) બર્થ—ફાળવવામાં આવે છે. સૌથી મોટી વિડંબણા એ છે કે આ બંને મુસાફરો પાસેથી ટિકિટનું પૂરેપૂરું ભાડું વસૂલવામાં આવે છે, પરંતુ સુવિધાના નામે તેમને માત્ર અડધી જ સીટ મળે છે.
ટૂંકા અંતરની મુસાફરીમાં તો કદાચ આ વ્યવસ્થા ચલાવી શકાય છે, પરંતુ જ્યારે 24 થી 36 કલાકની લાંબી મુસાફરી હોય ત્યારે એક નાની સીટ પર બે અજાણ્યા વ્યક્તિઓએ બેસીને કે અડધા સૂઈને મુસાફરી કરવી અત્યંત કષ્ટદાયક બની જાય છે. મુસાફરોની મુખ્ય માંગ એ છે કે જો રેલવે પૂરું ભાડું લેતી હોય, તો દરેક કન્ફર્મ ટિકિટ પર એક સ્વતંત્ર બર્થ મળવી જ જોઈએ. જો તંત્ર RAC સિસ્ટમ ચાલુ રાખવા માંગતું હોય, તો અડધી સીટના બદલામાં ભાડું પણ અડધું જ લેવું જોઈએ.
અલગ-અલગ કોચમાં RAC બર્થનું ગણિત શું છે?
ભારતીય રેલવેના વિવિધ કોચની શ્રેણી અને બનાવટ મુજબ RAC બર્થની સંખ્યા અલગ-અલગ નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે:
સ્લીપર ક્લાસ (Sleeper Class): સામાન્ય રીતે સ્લીપર કોચમાં સાત સાઈડ-લોઅર બર્થ RAC મુસાફરો માટે અનામત રાખવામાં આવે છે, જેના પર કુલ 14 મુસાફરો મુસાફરી કરે છે.
થર્ડ એસી (3AC): થર્ડ એસી કોચમાં સામાન્ય રીતે પાંચ બર્થ RAC માટે ફાળવવામાં આવે છે.
LHB કોચ: આધુનિક LHB કોચની રચના મુજબ તેમાં છ બર્થ RAC મુસાફરો માટે નિર્ધારિત હોય છે.
સેકન્ડ એસી (2AC): સેકન્ડ એસી કોચમાં સામાન્ય રીતે ત્રણ બર્થ RAC માટે રાખવામાં આવે છે, જોકે LHB કોચની ડિઝાઈન મુજબ આ સંખ્યામાં થોડો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે દરેક ટ્રેનમાં મોટી સંખ્યામાં મુસાફરો પૂરા પૈસા ચૂકવ્યા બાદ પણ અપૂરતી સુવિધા સાથે મુસાફરી કરવા મજબૂર બને છે.
લાંબી મુસાફરીમાં કેમ સર્જાય છે વિવાદ અને તણાવ?
રાત્રિ મુસાફરી અને લાંબા રૂટની ટ્રેનોમાં સાઈડ-લોઅર બર્થ પર બે મુસાફરોનું એડજસ્ટમેન્ટ ઘણીવાર ઉગ્ર બોલાચાલીમાં ફેરવાઈ જાય છે. એક જ બર્થ પર બે વ્યક્તિઓએ પોતાનો સામાન પણ રાખવાનો હોય છે અને બેસવા-સૂવાની વ્યવસ્થા પણ કરવાની હોય છે, જે વ્યવહારિક રીતે ખૂબ મુશ્કેલ છે.
આ વિવાદ માત્ર બે RAC મુસાફરો પૂરતો મર્યાદિત નથી રહેતો, પરંતુ ઘણીવાર સાઈડ-અપર (Side-Upper) બર્થ ધરાવતા મુસાફર સાથે પણ ઘર્ષણ થાય છે. રેલવેના નિયમ મુજબ, દિવસના સમયે સાઈડ-અપર બર્થનો મુસાફર નીચેની સીટ પર બેસી શકે છે. આવા સમયે એક જ સીટ પર ત્રણ મુસાફરોનો હક ઊભો થાય છે. કોણ ક્યારે બેસશે અને ક્યારે સીટ ખાલી કરશે તે બાબતે કોચની અંદર અવારનવાર ઝઘડા થતા રહે છે. મહિલાઓ, વૃદ્ધો અને બાળકો સાથે મુસાફરી કરતા પરિવારો માટે આ સ્થિતિ વધુ કફોડી બની જાય છે.
વંદે સ્લીપર ટ્રેનોએ ઊભી કરી નવી આશા
તાજેતરમાં ભારતીય રેલવે દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી આધુનિક ‘વંદે સ્લીપર’ (Vande Sleeper) ટ્રેનોમાં આરક્ષણની એક અલગ જ વ્યવસ્થા અપનાવવામાં આવી છે. આ ટ્રેનોમાં પરંપરાગત RAC સિસ્ટમને બદલે મુસાફરોને સીધી જ સંપૂર્ણ કન્ફર્મ બર્થ ફાળવવામાં આવે છે. વંદે સ્લીપરની આ સુવિધાજનક વ્યવસ્થાને કારણે હવે સામાન્ય મેઈલ અને એક્સપ્રેસ ટ્રેનોમાંથી પણ RAC સિસ્ટમ હટાવવાની માંગે જોર પકડ્યું છે. મુસાફરોનું માનવું છે કે જો નવી ટ્રેનોમાં દરેક મુસાફરને આખી બર્થ મળી શકતી હોય, તો અન્ય ટ્રેનોમાં પણ આ નિયમ લાગુ થવો જોઈએ.
મુસાફરોની મુખ્ય માંગણીઓ અને રેલવે સામેનો પડકાર
હાલમાં સમગ્ર દેશના રેલવે મુસાફરો તરફથી બે મુખ્ય માંગણીઓ સામે આવી રહી છે:
કન્ફર્મ રિઝર્વેશન ધરાવતા દરેક મુસાફરને કોઈપણ શરત વિના એક સ્વતંત્ર બર્થ ફાળવવામાં આવે.
જો રેલવે તંત્ર ભીડને પહોંચી વળવા માટે RAC સિસ્ટમ ચાલુ જ રાખે, તો એક બર્થ વહેંચતા બંને મુસાફરો પાસેથી અડધું ભાડું જ વસૂલવામાં આવે.
બીજી તરફ, ભારતીય રેલવે સામે સૌથી મોટો પડકાર વધુમાં વધુ મુસાફરોને મુસાફરીની તક આપવા અને મુસાફરોની સુવિધા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો છે. ભારતમાં ટ્રેનોમાં મુસાફરોની સંખ્યા એટલી વિશાળ છે કે RAC સિસ્ટમ દ્વારા વેઇટિંગ લિસ્ટના ઘણા મુસાફરોને મુસાફરી કરવાનો મોકો મળી રહે છે. જો RAC બંધ કરવામાં આવે, તો હજારો મુસાફરોની ટિકિટ કન્ફર્મ નહીં થાય અને તેઓ મુસાફરીથી વંચિત રહી શકે છે.
હાલના તબક્કે RAC સિસ્ટમ નાબૂદ કરવા અંગે રેલવે મંત્રાલય તરફથી કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. આ સમગ્ર મામલો હજુ વિચારણા હેઠળ છે, પરંતુ મુસાફરોના વધતા દબાણ અને આધુનિકરણની દિશામાં આગળ વધતા રેલવે તંત્ર દ્વારા આગામી સમયમાં કોઈ નક્કર અને મુસાફર-લક્ષી નિર્ણય લેવામાં આવે તેવી પૂરી શક્યતા છે.
