નેતન્યાહૂ ઈરાન પર ફરી હુમલો કરી શકે? ઇઝરાયલના કાયદામાં કાર્યકારી સરકારને કેટલી સત્તા?
ઇઝરાયલમાં તાજેતરની ચૂંટણી બાદ રાજકીય પરિસ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. રાષ્ટ્રપતિ આઇઝેક હર્ઝોગે આગામી સરકાર રચવાની જવાબદારી ગાદી આઇઝેનકોટને સોંપી છે. જોકે, નવી સરકારની રચના ન થાય ત્યાં સુધી બેન્જામિન નેતન્યાહૂ વડા પ્રધાન તરીકે કાર્યરત રહેશે. આ સ્થિતિમાં એક મહત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે શું સત્તા ગુમાવવાની શક્યતા વચ્ચે નેતન્યાહૂ ઈરાન સામે ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરી શકે છે?
આ પ્રશ્ન માત્ર રાજકીય ચર્ચા પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેની સાથે ઇઝરાયલના બંધારણીય કાયદા, સરકારની સત્તા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નિર્ણયો પણ જોડાયેલા છે. ખાસ કરીને ઇઝરાયલના મૂળભૂત કાયદાની કલમ 40 આ સમગ્ર મામલે મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ગાદી આઇઝેનકોટને સરકાર રચવાની જવાબદારી
27 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ યોજાયેલી ચૂંટણીમાં કોઈપણ પક્ષ કે ગઠબંધનને સ્પષ્ટ બહુમતી મળી નહોતી. ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિ આઇઝેક હર્ઝોગે ગાદી આઇઝેનકોટને નવી સરકાર રચવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું. આઇઝેનકોટને સરકાર બનાવવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે શરૂઆતમાં 28 દિવસનો સમય આપવામાં આવ્યો છે. જરૂર પડે તો રાષ્ટ્રપતિ આ સમયગાળો વધુ 14 દિવસ સુધી લંબાવી શકે છે.
આ દરમિયાન નેતન્યાહૂ વડા પ્રધાન પદ પર યથાવત્ છે. નવી સરકાર રચાઈને સંસદનો વિશ્વાસ પ્રાપ્ત ન કરે ત્યાં સુધી વર્તમાન સરકાર પોતાની જવાબદારીઓ નિભાવતી રહેશે. એટલે કે, રાષ્ટ્રપતિએ આઇઝેનકોટને સરકાર રચવાનું કામ સોંપ્યું હોવા છતાં નેતન્યાહૂની કારોબારી સત્તાઓ તરત સમાપ્ત થતી નથી.
ઇઝરાયલની કલમ 40 શું કહે છે?
ઇઝરાયલના Basic Law: The Governmentની કલમ 40 મુજબ, દેશ યુદ્ધ શરૂ કરી શકે નહીં અથવા એવી મોટી સૈન્ય કાર્યવાહી કરી શકે નહીં, જેના કારણે લગભગ નિશ્ચિત રીતે યુદ્ધ ફાટી નીકળવાની શક્યતા હોય, સિવાય કે સરકાર આ અંગે નિર્ણય લે.
આ જોગવાઈમાં સરકારને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંબંધિત મંત્રી સમિતિને પણ આ સત્તા સોંપવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. ઇઝરાયલમાં આ સમિતિને સામાન્ય રીતે સુરક્ષા કેબિનેટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે, આવી સત્તા સોંપવા માટે કાયદામાં દર્શાવેલી શરતોનું પાલન જરૂરી છે.
કલમ 40માં એક મહત્વની જોગવાઈ એવી પણ છે કે દેશની સુરક્ષા અને જાહેર સલામતી માટે જરૂરી અન્ય લશ્કરી કાર્યવાહી પર આ પ્રતિબંધ લાગુ પડતો નથી. એટલે કે, તાત્કાલિક સુરક્ષા જોખમ સામે રક્ષણાત્મક પગલાં લેવા માટે સરકારને સંપૂર્ણપણે રોકી શકાય નહીં.
શું કાર્યકારી સરકારને યુદ્ધ કરવાનો અધિકાર છે?
આ સમગ્ર વિવાદનો સૌથી મહત્વનો કાનૂની મુદ્દો એ છે કે કલમ 40 નિયમિત સરકાર અને કાર્યકારી સરકાર વચ્ચે કોઈ અલગ વ્યવસ્થા કરતી નથી. બીજી તરફ, કલમ 30 સ્પષ્ટ કરે છે કે નવી સરકાર રચાય ત્યાં સુધી અગાઉની સરકાર પોતાની કામગીરી ચાલુ રાખી શકે છે.
આ જોગવાઈઓને ધ્યાનમાં રાખીએ તો નેતન્યાહૂની કાર્યકારી સરકારને માત્ર ચૂંટણીમાં બહુમતી ગુમાવવાના કારણે સૈન્ય કાર્યવાહી કરવાની સત્તાથી વંચિત કરી શકાતી નથી. જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે વડા પ્રધાન પોતાની મરજીથી યુદ્ધ શરૂ કરવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે. કાયદા મુજબ જરૂરી સરકારી અથવા અધિકૃત સુરક્ષા કેબિનેટનો નિર્ણય લેવો જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ શું સૂચવે છે?
ઇઝરાયલની સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓમાં કાર્યકારી સરકાર માટે સંયમ રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. ચૂંટણી બાદ સરકારની લોકશાહી માન્યતામાં ઘટાડો થતો હોવાથી તેણે મોટા અને લાંબા ગાળાના નિર્ણયો લેતી વખતે સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
સરકારે કોઈ પણ નિર્ણય લેતી વખતે તેની જરૂરિયાત, યોગ્યતા અને પ્રમાણસરતાનો વિચાર કરવો જોઈએ. જો દેશ સામે તાત્કાલિક સુરક્ષા જોખમ હોય, તો સરકારની કાર્યવાહી કરવાની છૂટ વધુ વ્યાપક બની શકે છે. પરંતુ જો કોઈ મોટી સૈન્ય કાર્યવાહી થોડો સમય મુલતવી રાખવાથી સુરક્ષાને નુકસાન થતું ન હોય, તો કાર્યકારી સરકારના નિર્ણય સામે કાનૂની અને રાજકીય પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.
અગાઉ પણ કાર્યકારી સરકાર દરમિયાન થઈ હતી સૈન્ય કાર્યવાહી
ઇઝરાયલના ઇતિહાસમાં કાર્યકારી સરકારના સમયગાળા દરમિયાન સૈન્ય કાર્યવાહી થઈ હોવાનાં ઉદાહરણો છે. વર્ષ 2008માં એહુદ ઓલ્મર્ટની કાર્યકારી સરકાર દરમિયાન ગાઝામાં ઓપરેશન કાસ્ટ લીડ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
વર્ષ 2021માં પણ નેતન્યાહૂ કાર્યકારી વડા પ્રધાન હતા ત્યારે ગાઝામાં ઓપરેશન ગાર્ડિયન ઓફ ધ વૉલ્સ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ 2022માં યાયર લેપિડની કાર્યકારી સરકાર દરમિયાન ઓપરેશન બ્રેકિંગ ડૉન શરૂ થયું હતું.
આ ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે કાર્યકારી સરકારને સૈન્ય કાર્યવાહીથી સંપૂર્ણપણે રોકવામાં આવતી નથી. જોકે, તાત્કાલિક સુરક્ષા જોખમ સામે કરવામાં આવતી કાર્યવાહી અને કોઈ દેશ સામે નવેસરથી મોટું યુદ્ધ શરૂ કરવાના નિર્ણય વચ્ચે કાનૂની રીતે મહત્વનો તફાવત છે.
ટ્રમ્પનું વલણ અને ઈરાન સાથેની ચર્ચા
ઈરાન સામે ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવાની ચર્ચા વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું વલણ પણ મહત્વનું છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, ટ્રમ્પ હાલ ઈરાન સાથે સંભવિત સમજૂતીની શક્યતાઓને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે અને તાત્કાલિક નવા હુમલાની જરૂરિયાત જોતા નથી.
બીજી તરફ, નેતન્યાહૂ ઈરાન સામે કડક વલણ અપનાવવાની તરફેણ કરી રહ્યા છે. મીડિયા અહેવાલોમાં એવો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે કે તેઓ અમેરિકાને ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી માટે સમજાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. જોકે, આ અહેવાલોનો અર્થ એવો નથી કે હુમલો કરવાનો અંતિમ નિર્ણય લેવાઈ ગયો છે.
શું નેતન્યાહૂ ખરેખર ઈરાન પર હુમલો કરી શકે?
કાનૂની રીતે જોઈએ તો નેતન્યાહૂની કાર્યકારી સરકાર પાસે ઈરાન સામે સૈન્ય કાર્યવાહી કરવાની સત્તા સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ નથી. પરંતુ મોટી સૈન્ય કાર્યવાહી માટે કલમ 40 હેઠળ જરૂરી પ્રક્રિયા અને નિર્ણયનું પાલન કરવું પડશે. સાથે જ કાર્યકારી સરકાર પાસેથી લોકશાહી સંયમની અપેક્ષા પણ રહેશે.
આથી, નેતન્યાહૂ ઈરાન પર હુમલો કરી શકે કે નહીં તેનો જવાબ માત્ર તેમના વડા પ્રધાન પદ પર રહેવા સાથે જોડાયેલો નથી. નિર્ણયની કાનૂની પ્રક્રિયા, સુરક્ષાની તાત્કાલિકતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. હાલમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ઇઝરાયલની સરકાર ઈરાન સામે ફરી સૈન્ય કાર્યવાહીનો નિર્ણય લે છે કે રાજદ્વારી પ્રયાસોને વધુ સમય આપે છે.
