ઇરાન-અમેરિકા સંબંધોમાં નવો મોડ, ટ્રમ્પે માંગી યુદ્ધ અને હુમલાઓમાં થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ
અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવના વાતાવરણમાં એકવાર ફરી અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના એક કડક નિવેદને રાજદ્વારી ક્ષેત્રે હલચલ મચાવી દીધી છે. સોમવારે સામે આવેલા ઘટનાક્રમ મુજબ, અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે તણાવ ઓછો થવા તથા વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોર્મુઝ જલડમરૂમધ્ય (Strait of Hormuz) ને ફરીથી ખોલવા અંગે જે આશાઓ બંધાઈ રહી હતી, તેને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હવે ઇરાન સામે એક નવી અને કડક શરત મૂકી દીધી છે. ટ્રમ્પનું કહેવું છે કે અમેરિકા હવે ઇરાન પાસેથી તે તમામ યુદ્ધો, હુમલાઓ અને પ્રદર્શનોમાં માર્યા ગયેલા લોકો માટે ભારે વળતરની માંગ કરશે, જેના માટે તેઓ ઇરાનને જવાબદાર માને છે.
ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ સમગ્ર વિવાદ પાછળનું કારણ શું છે, ટ્રમ્પની માંગ શું છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર તથા કૂટનીતિ પર તેની શું અસર પડી રહી છે.
ટ્રમ્પની માંગ: ભવિષ્યની દરેક ચર્ચામાં સામેલ થશે વળતરનો મુદ્દો
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ઇરાન સાથે ભવિષ્યમાં થનારી કોઈપણ પ્રકારની વાતચીત કે કરારમાં વળતરનો આ મુદ્દો સૌથી મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બનશે. ટ્રમ્પ પ્રશાસનનો આરોપ છે કે ઇરાને મધ્ય પૂર્વના વિવિધ સંઘર્ષો, રસ્તા કિનારે કરવામાં આવેલા બોમ્બ વિસ્ફોટો અને અન્ય હુમલાઓમાં માત્ર અમેરિકી સૈનિકો જ નહીં, પરંતુ અન્ય લોકોના પણ જીવ લીધા છે.
એટલું જ નહીં, ટ્રમ્પે વર્ષ 2000 માં થયેલા બહુચર્ચિત ‘યુએસએસ કોલ’ (USS Cole) હુમલામાં માર્યા ગયેલા અમેરિકી સૈનિકોના પરિવારો માટે પણ વળતરની જોરદાર વકાલાત કરી છે, જોકે ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે તે હુમલાની જવાબદારી સત્તાવાર રીતે આતંકવાદી સંગઠન અલ-કાયદાએ લીધી હતી. આ ઉપરાંત, ટ્રમ્પનું એ પણ માનવું છે કે લેબનાન, સીરિયા, યમન અને ગાઝા પટ્ટીમાં લોકોને થયેલા જાન-માલના નુકસાન માટે પણ પરોક્ષ રીતે ઇરાનને જ જવાબદાર ઠેરવવું જોઈએ.
ઇરાનની પોતાની શરતો અને ઓમાન સાથે કરાર
બીજી તરફ, ઇરાન પણ પોતાની માંગણીઓ પર મક્કમ છે. તેહરાને સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તે ઓમાન સાથે મળીને હોર્મુઝ જલડમરૂમધ્યમાં નવા શિપિંગ માર્ગો નક્કી કરવા સંબંધિત કરારની ખૂબ જ નજીક પહોંચી ગયું છે. દુનિયાભરના કુલ તેલ અને એલએનજી (LNG) પરિવહનનો પાંચમો ભાગ આ જ સમુદ્રી માર્ગ પરથી પસાર થાય છે, તેથી આ માર્ગ બંધ રહેવાથી વૈશ્વિક બજારોની ચિંતાઓ સતત વધી રહી છે.
ઇરાની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બઘાઇએ સોમવારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ઓમાન સાથે સુરક્ષિત નૌકાપરીવહન, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને દરિયાઈ સેવાઓને લઈને ટેકનિકલ મુદ્દાઓ પર વાતચીત અંતિમ તબક્કામાં છે. પરંતુ, તેની સાથે જ તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કરી દીધું કે સમુદ્રી માર્ગ સંપૂર્ણપણે ખોલવાનો નિર્ણય અમેરિકાના વલણ અને તેની કાર્યવાહી પર નિર્ભર રહેશે.
ઇરાને માંગ કરી છે કે અમેરિકાએ તેની શરતો માનવી જ પડશે, જેમાં મુખ્યત્વે સામેલ છે:
-
યુદ્ધથી થયેલા નુકસાનનું પૂરેપૂરું વળતર આપવું.
-
ઇરાન પર લાદવામાં આવેલા તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો તાત્કાલિક હટાવવા.
-
લશ્કરી દબાણ અને નાકાબંધી સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત કરવી.
-
અમેરિકા દ્વારા રોકવામાં આવેલી કે જપ્ત કરવામાં આવેલી ઇરાનની સંપત્તિઓ તુરંત બહાલ કરવી.
કાચા તેલ અને ગેસના ભાવમાં ઉછાળો
અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચેના આ તીખા નિવેદનો અને હઠાગ્રહી વલણની અસર સીધી રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર પર જોવા મળી છે. ટ્રમ્પના વળતરવાળા નિવેદન અને ઇરાનની કડક શરતો સામે આવ્યા બાદ બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઇલ (Brent Crude) ના ભાવમાં લગભગ 4.25 ટકા સુધીનો મોટો ઉછાળો નોંધાયો છે. આ ઉપરાંત બ્રિટન અને નેધરલેન્ડ્સમાં ગેસના ભાવ પણ 10 ટકાથી વધુ વધી ગયા છે.
તજજ્ઞોનું માનવું છે કે બંને દેશો વચ્ચે સીધા સંવાદને બદલે હાલમાં ઓમાન જેવા દેશોના માધ્યમથી મધ્યસ્થીઓ દ્વારા સંદેશાઓની આપ-લે થઈ રહી છે. આવી સ્થિતિમાં કૂટનીતિક ઉકેલ આવવો થોડો મુશ્કેલ અને સમય માંગી લે તેવો સાબિત થઈ શકે છે.
પ્રાદેશિક તણાવ અને ટેન્કર કટોકટીથી મુશ્કેલીઓ વધી
આ તણાવ વચ્ચે પ્રાદેશિક સ્તરે અન્ય કટોકટી પણ ઘેરી બની રહી છે. ઓમાનના દરિયાકિનારા નજીક અજ્ઞાત હુમલાના કારણે નિષ્ક્રિય થયેલા તેલ ટેન્કરમાંથી તેલનું લીકેજ (Oil Spill) લગભગ 400 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાઈ ચૂક્યું છે અને તે જહાજ ધીમે ધીમે ડૂબવાના આરે છે. આ ટેન્કર રશિયાનું તેલ લઈને એશિયા જઈ રહ્યું હતું અને 8 જૂને તેના પર હુમલો થયો હતો, જેની જવાબદારી કોઈ પક્ષે લીધી નહોતી.
આ સાથે જ યમનમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના વિશેષ દૂધ હાન્સ ગ્રંડબર્ગે હૂથી બળવાખોરો અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે વધતા તણાવ અંગે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. હાલમાં જ મોખા વિસ્તારમાં થયેલા હૂથી હુમલામાં અનેક નાગરિકો અને સુરક્ષાકર્મીઓ માર્યા ગયા બાદ અને અનેક લોકો ઘાયલ થયા બાદ અખાતી દેશોની સુરક્ષાને લઈને એક નવો ખતરો ઊભો થયો છે.
હાલમાં, ટ્રમ્પના આ નવા મિજાજ અને ઇરાનની જિદ્દના કારણે અમેરિકા-ઇરાન વચ્ચે કોઈપણ પ્રકારના શાંતિ કરારની આશાઓ ધૂંધળી થતી જણાઈ રહી છે. જેમ જેમ વળતરનો આ નવો કોયડો સામે આવ્યો છે, તેમ મધ્ય પૂર્વનું રાજકારણ અને વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર બંનેમાં અનિશ્ચિતતાના વાદળો વધુ ઘેરા બન્યા છે.
