શું ભારતમાં બંધ થઈ જશે કેશ ટ્રાન્ઝેક્શન? જાકાર્તામાં સંબોધન કરતા RBI અધિકારીએ આપ્યો મોટો જવાબ
જાકાર્તામાં ‘બેંક ઈન્ડોનેશિયા’ દ્વારા આયોજિત ‘ફોકસ ગ્રુપ ડિસ્કશન: ગ્લોબલ કેશ મેનેજમેન્ટ, ૨૦૨૬’ પરિષદમાં કીનોટ એડ્રેસ આપતાં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ના ડેપ્યુટી ગવર્નર શિરીષ ચંદ્ર મુર્મુએ ભારતીય અર્થતંત્રમાં રોકડ (Cash) ની ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના ઝડપી વિકાસ છતાં, ભારતમાં રોકડ વ્યવહારો આજે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે અને ચલણી નોટો પર લોકોનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવો એ સેન્ટ્રલ બેંકની પ્રાથમિકતા છે.
કેશ પેરાડોક્સ (Cash Paradox): ડિજિટલ યુગમાં પણ રોકડનો વધતો વપરાશ
ડેપ્યુટી ગવર્નરે દેશમાં રોકડ વ્યવહારોની એક રસપ્રદ સ્થિતિ એટલે કે ‘કેશ પેરાડોક્સ’ વિશે વિગતવાર વાત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે, એક તરફ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ અપનાવવાનો દર ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યો છે, જેના કારણે વ્યક્તિગત દૈનિક વ્યવહારોમાં રોકડ હિસ્સો ઘટી રહ્યો છે. પરંતુ બીજી બાજુ, બજારમાં સર્ક્યુલેશનમાં રહેલી ચલણી નોટો (Currency in circulation) ની માંગ વાર્ષિક બે આંકડાના દરે (Double-digit rates) સતત વધી રહી છે.
આ બંને બાબતોનો વિરોધાભાસ ભવિષ્યમાં ચલણી નોટોની માંગનો અંદાજ લગાવવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે. બેંક માટે નવી નોટોના પ્રોડક્શન અને તેના ડિસ્ટ્રિબ્યુશન કેપેસિટીનું આયોજન કરવું આ કારણે પડકારજનક બની જાય છે. વૈશ્વિક મંચ પરથી તેમણે અન્ય દેશોના પ્રતિનિધિઓને પણ આહ્વાન કર્યું હતું કે જો કોઈ બેંકે આ તણાવ કે સમસ્યાને ઉકેલવા માટે યોગ્ય મોડેલ બનાવ્યું હોય, તો તેઓ પોતાના અનુભવો શેર કરે.
ચલણી નોટોની ટકાઉક્ષમતા (Note Durability) વધારવાના પ્રયાસો
પોતાના સંબોધનમાં તેમણે ચલણી નોટોના આયુષ્ય અને તેની ગુણવત્તા પર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો. સામાન્ય રીતે નાના મૂલ્યની નોટો (જેમ કે ₹૧૦, ₹૨૦ કે ₹૫૦) ખૂબ ઝડપથી ફાટી જતી હોય છે અથવા ખરાબ થઈ જતી હોય છે.
આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે આરબીઆઈ વિવિધ ટેકનોલોજી પર કામ કરી રહી છે:
સરફેસ કોટિંગ: નોટોના સબસ્ટ્રેટ પર ખાસ કોટિંગ કરીને તેને પાણી અને ધૂળથી બચાવવાના પ્રયોગો.
પોલિમર નોટો: નાના મૂલ્યની નોટોનું આયુષ્ય વધારવા માટે પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) નોટો લાવવાના વિકલ્પો પર વિચારણા.
નોટોની ટકાઉક્ષમતા વધવાથી સરકાર અને આરબીઆઈનો નોટોના પ્રિન્ટિંગ પાછળ થતો મોટો ખર્ચ બચાવી શકાશે.
સસ્ટેનેબિલિટી અને પર્યાવરણીય જવાબદારી
બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં પર્યાવરણની સુરક્ષા (Sustainability) પણ હવે એક મોટો મુદ્દો બની ગયો છે. ડેપ્યુટી ગવર્નરે જણાવ્યું કે આરબીઆઈ કેશ સાયકલના કારણે થતાં કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ (Carbon Footprint) ને ઘટાડવા માટે સતત પ્રયત્નશીલ છે.
આ માટે બેંક પોતાની લોજિસ્ટિક્સ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નેટવર્કને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવી રહી છે, જેથી નોટોની હેરફેર દરમિયાન થતું ઇંધણનું વપરાશ ઘટે. આ ઉપરાંત જૂની, જૂની થઈ ગયેલી કે ફાટેલી નોટોના નિકાલ (Disposal) માટેની પદ્ધતિઓમાં પણ સુધારો કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેથી પર્યાવરણને ઓછામાં ઓછું નુકસાન થાય.
નાણાકીય સાર્વભૌમત્વ અને સુરક્ષિત ઇકોસિસ્ટમ
શિરીષ ચંદ્ર મુર્મુએ તેમના વક્તવ્યના અંતમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, સ્વચ્છ નોટો (Clean notes), સુરક્ષિત લોજિસ્ટિક્સ અને લોકો વિશ્વાસ મૂકી શકે તેવી ચલણી વ્યવસ્થા જાળવવી એ દેશના નાણાકીય સાર્વભૌમત્વ (Monetary Sovereignty) ને જાળવી રાખવા માટે અનિવાર્ય છે.
કોઈપણ દેશનું અર્થતંત્ર ભલે રોકડ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના ગમે તેવા મિશ્રણ પર ચાલતું હોય, પરંતુ રોકડ પર જનતાનો ભરોસો ક્યારેય ડગવો જોઈએ નહીં. આવા વૈશ્વિક મંચો (Forums) ના માધ્યમથી વિવિધ દેશો એકબીજાના શ્રેષ્ઠ અનુભવોમાંથી શીખી શકે છે અને એકલવાયા ઉકેલો શોધવાને બદલે સંયુક્ત રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના પડકારોનો સામનો કરી શકે છે.
