ભારતમાં જંક ફૂડ પર ચેતવણીનો વિવાદ: પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ઇન્ડસ્ટ્રી સામે FSSAI ની પીછેહઠ અને ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્યનો મોટો સવાલ
આપણે જ્યારે પણ બજારમાંથી ચિપ્સનું પેકેટ, સોફ્ટ ડ્રિંક કે ચોકલેટ ખરીદીએ છીએ, ત્યારે આપણું ધ્યાન સામાન્ય રીતે પેકેટના આગળના ભાગે છપાયેલા આકર્ષક કલર, બ્રાન્ડ નેમ અને કિંમત પર જ જાય છે. પેકેટમાં કેટલું ટ્રાન્સ ફેટેડ ઓઇલ છે, કેટલી ખાંડ કે મીઠું (સોડિયમ) ઉમેરવામાં આવ્યું છે, તે જાણવા માટે પેકેટની પાછળ ખૂબ જ ઝીણા અક્ષરોમાં લખાયેલી ન્યુટ્રિશનલ પ્રોફાઇલ વાંચવી પડે છે. સામાન્ય ગ્રાહક માટે આ ટેકનિકલ ભાષા સમજીને નિર્ણય લેવો લગભગ અશક્ય હોય છે.
આ જ કારણસર ભારતમાં ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (FSSAI) દ્વારા પ્રોસેસ્ડ અને પેકેજ્ડ ફૂડના આગળના ભાગમાં જ ‘હાઇ સુગર’, ‘હાઇ સોલ્ટ’ અને ‘હાઇ સેચ્યુરેટેડ ફેટ’ જેવી સ્પષ્ટ અને રંગીન ચેતવણીઓ (Front-of-Pack Labeling – FOPL) મૂકવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. જોકે, મલ્ટીનેશનલ અને સ્થાનિક ફૂડ કંપનીઓના ભારે વિરોધને કારણે આ પ્રસ્તાવ હવે અટકી ગયો હોય તેમ લાગે છે અને FSSAI પોતાના જ કડક વલણથી પાછળ હટી રહ્યું છે.
માર્ચ ૨૦૨૬ ની બેઠક અને ફૂડ ઇન્ડસ્ટ્રીનો સખત વિરોધ
રોયટર્સના એક અહેવાલ અનુસાર, FSSAI એ શરૂઆતમાં વિદેશોની જેમ ભારતમાં પણ પેકેટના આગળના ભાગે લાલ કે અન્ય તેજસ્વી રંગોમાં ગ્રાહકો તરત સમજી શકે તેવા ચેતવણી ચિહ્નો (Traffic-light style labels) મૂકવાની યોજના બનાવી હતી. પરંતુ માર્ચ ૨૦૨૬ માં યોજાયેલી સત્તાવાર બેઠકમાં ખાદ્ય ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓએ આ યોજનાનો આક્રમક વિરોધ કર્યો હતો.
કંપનીઓના અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે પેકેટ પર આ પ્રકારના લાલ રંગના ચેતવણી ચિહ્નો મૂકવાથી ગ્રાહકોમાં ભય અને ભ્રમ પેદા થશે. કોકા-કોલા ઇન્ડિયાના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ એવી દલીલ કરી હતી કે માત્ર પેકેટ પર વોર્નિંગ લેબલ કે આઇકોન લગાવવાથી લોકોની ખાવા-પીવાની આદતોમાં રાતોરાત મોટો ફેરફાર આવી જશે તેવું માનવું અવાસ્તવિક છે. કંપનીઓએ એવો તર્ક આપ્યો હતો કે ચેતવણી હોવા છતાં લોકો ગળ્યું કે તળેલું ખાવાનું ચાલુ જ રાખી શકે છે. આથી, વોર્નિંગ લેબલ લગાવવાના બદલે પેકેટમાં પીરસવામાં આવતી માત્રા (Portion Control) પર ગ્રાહકોને જાગૃત કરવા જોઈએ.
આ વિરોધ બાદ ઓગસ્ટ મહિના સુધીમાં FSSAI ના વલણમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો અને સંસ્થાએ રંગીન ગ્રાફિકલ ચેતવણીઓના બદલે માત્ર સાદા કાળા અને સફેદ રંગના (Black & White) ન્યુટ્રિશનલ ટેબલનો વિકલ્પ આગળ ધર્યો છે, જેનાથી કન્ઝ્યુમર રાઇટ્સ એક્ટિવિસ્ટ્સમાં ભારે નિરાશા વ્યાપી છે.
વિદેશમાં અલગ અને ભારતમાં અલગ નીતિ: બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનો બેવડો અંકુશ
આ વિવાદમાં સૌથી વધુ ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે જે મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓ ભારતમાં ફ્રન્ટ-ઓફ-પેક ચેતવણી લેબલ્સનો સખત વિરોધ કરી રહી છે, તે જ કંપનીઓ યુરોપ અને બ્રિટન જેવા દેશોમાં સ્વેચ્છાએ અને કાયદાકીય પાલન સાથે આવા રંગીન લેબલ વાપરે છે:
- કોકા-કોલા: યુરોપના આશરે બે ડઝનથી વધુ દેશોમાં કોકા-કોલા અને તેના બોટલિંગ ભાગીદારો પેકેટના આગળના ભાગે ટ્રાફિક-લાઇટ જેવા કલર-કોડેડ લેબલ્સનો ઉપયોગ કરે છે.
- નેસ્લે: બ્રિટનમાં વર્ષ ૨૦૧૩ થી જ નેસ્લે પોતાના ઉત્પાદનો પર ગ્રાહકો સરળતાથી સમજી શકે તેવા ઇન્ટરપ્રીટીવ લેબલિંગ મોડેલનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
- ઉત્પાદનની ગુણવત્તામાં તફાવત: લંડનમાં વેચાતા ફેન્ટા (Fanta) ના એક કેનમાં આશરે ૬૩ કેલરી હોય છે, જ્યારે ભારતમાં વેચાતા એ જ બ્રાન્ડના ડ્રિંકમાં ખાંડનું પ્રમાણ ત્રણ ગણું વધારે હોવાનું સામે આવ્યું છે. આ ઉપરાંત ભારતીય વર્ઝનમાં એવા કૃત્રિમ રંગોનો ઉપયોગ થાય છે જેના માટે યુરોપમાં આરોગ્ય વિષયક કડક ચેતવણી આપવી પડે છે.
- મેગી અને કિટકેટના ઉદાહરણો: બ્રિટનમાં વેચાતી નેસ્લે મેગીના કેટલાક વેરિઅન્ટમાં મોંઘા સનફ્લાવર ઓઇલનો ઉપયોગ થાય છે અને બ્રિટનમાં જતી મેગી પર ‘હાઇ સોલ્ટ’ નું રેડ વોર્નિંગ લેબલ હોય છે (જેમાંથી ઘણી મેગી ભારતથી જ એક્સપોર્ટ થાય છે). પરંતુ ભારતમાં વેચાતી મેગીમાં પામ ઓઇલનો ઉપયોગ થાય છે અને તેના પેકેટ પર આગળ કોઈ રેડ કલરની ચેતવણી હોતી નથી.
કંપનીઓ આ તફાવત પાછળ સ્થાનિક કાયદા, લોકોની સ્વાદની પસંદગી, પ્રોડક્ટની કિંમત અને બજારની ખરીદશક્તિ જેવા કારણો રજૂ કરે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની કડક ટિપ્પણી: “નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે ભારત ગંભીર છે”
આ મામલો હવે માત્ર FSSAI અને કંપનીઓ વચ્ચેનો નથી રહ્યો, પરંતુ દેશની સવોચ્ચ અદાલત સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માં સુપ્રીમ કોર્ટે એક સુનાવણી દરમિયાન પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પર ફ્રન્ટ-ઓફ-પેક વોર્નિંગ લેબલિંગ દાખલ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. અદાલતે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં હાઇ સોડિયમ, હાઇ સુગર અને હાઇ ફેટ વાળા ખોરાક પર સ્પષ્ટ ચેતવણીઓ આપવી એ આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણ છે.
જ્યારે ઓગસ્ટમાં FSSAI એ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના આવા ધોરણો ભારતમાં લાગુ કરવામાં વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓ હોવાનું કહીને પાછા હટવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે અત્યંત સખત વલણ અપનાવ્યું હતું. કોર્ટે ટિપ્પણી કરી હતી કે, “સમગ્ર વિશ્વને એ સંદેશ જવો જોઈએ કે ભારત પોતાના નાગરિકો અને બાળકોના સ્વાસ્થ્ય તેમજ પોષણને લઈને અત્યંત ગંભીર છે.”
ભારત માટે આ મુદ્દો કેમ અત્યંત ગંભીર છે?
ભારતમાં પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને બેવરેજ (FMCG) નો કારોબાર ૧૦૦ અબજ ડોલર (આશરે ₹૮.૫ લાખ કરોડ) થી વધુનો છે. ઇન્ડસ્ટ્રીના પોતાના આંકડા અનુસાર, ભારતીય બજારમાં વેચાતા લગભગ ૮૦% પેકેજ્ડ પ્રોડક્ટ્સ ‘હાઇ ફેટ, સુગર અથવા સોલ્ટ’ (HFSS) ની શ્રેણીમાં આવે છે. કંપનીઓનો ભય એ છે કે જો FSSAI દરેક સુગર કે સોલ્ટ વાળા પ્રોડક્ટ પર રેડ વોર્નિંગ લેબલ ફરજિયાત કરી દેશે, તો આખું ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર લાલ રંગના પેકેટોથી ભરાઈ જશે અને તેમના વેચાણ પર ભારે અસર પડશે.
બીજી તરફ, ભારત સરકારનું પોતાનું ‘ઇટ રાઇટ ઇન્ડિયા’ (Eat Right India) પ્લેટફોર્મ પણ સ્વીકારે છે કે વધુ પડતી ખાંડ, મીઠું અને અનહેલ્ધી ફેટ ધરાવતા ખોરાકનો દૈનિક ઉપયોગ શરીર માટે અત્યંત હાનિકારક છે.
- વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ના મતે ભારતમાં ૨૦૨૨ માં વયસ્કોમાં મોટાપા (Obesity) નો દર ૭.૩% હતો, જ્યારે ૫ થી ૧૯ વર્ષના બાળકો અને કિશોરોમાં તે ૩.૪% સુધી પહોંચી ગયો છે.
- ભારત હાલમાં વિશ્વની ‘ડાયાબિટીસ કેપિટલ’ બનવા જઈ રહ્યું છે, જ્યાં નાની ઉંમરે હાઇ બ્લડ પ્રેશર, હૃદયરોગ અને લિવર સંબંધિત ગંભીર બીમારીઓનું પ્રમાણ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યું છે.
ગ્રાહકનો જાણવાનો અધિકાર અને ભવિષ્યની દિશા
આ સમગ્ર વિવાદ મૂળભૂત રીતે એ વાત પર આધારિત છે કે ગ્રાહકને પોતાના શારીરિક સ્વાસ્થ્ય માટે સાચો નિર્ણય લેવાની તક મળવી જોઈએ કે નહીં.
વિવાદ એ નથી કે જંક ફૂડ કે સોફ્ટ ડ્રિંક્સ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવા જોઈએ. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે પેકેટ ખરીદતી વખતે ગ્રાહકને પેકેટમાં રહેલા જોખમ વિશે કેટલી સરળ, સ્પષ્ટ અને વાંચી શકાય તેવી ભાષામાં માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે છે. જો વિદેશમાં ગ્રાહકોને પ્રોડક્ટના આગળના ભાગે લાલ રંગની સ્પષ્ટ ચેતવણી જોઈને નિર્ણય લેવાનો અધિકાર મળતો હોય, તો ભારતીય ગ્રાહકોને એ જ અધિકારથી કેમ વંચિત રાખવામાં આવે? આ સવાલનો ઉકેલ લાવવો FSSAI અને સરકાર માટે હવે અનિવાર્ય બની ગયો છે.
