UPIએ બદલી ભારતની પેમેન્ટ સિસ્ટમ! 10 વર્ષમાં 13,000 ગણો ઉછાળો, હવે આગળ શું?
ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) એ સફળતાપૂર્વક પોતાના 10 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિ પ્રસંગે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ યુપીઆઈને ભારતના પેમેન્ટ લેન્ડસ્કેપમાં એક “મોટો ક્રાંતિકારી વળાંક” ગણાવ્યો છે. ૨૦૧૬માં લોન્ચ થયા પછી યુપીઆઈએ સાધેલી અદ્ભુત પ્રગતિની પ્રશંસા કરતા વડાપ્રધાને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર દેશવાસીઓને અપીલ કરી હતી કે તેઓ પોતાના દૈનિક જીવનમાં યુપીઆઈના ઉપયોગનો અનુભવ અને તેનાથી આવેલા બદલાવ શેર કરે.
જોકે, આ ઉજવણીની વચ્ચે યુપીઆઈના ભવિષ્ય અને તેના બિઝનેસ મોડેલને લઈને ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે. પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટમાં તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા નવા સુધારાઓને કારણે કેટલાક યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શન પર મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) ચાર્જ લાગુ થઈ શકે તેવી શક્યતાઓ સેવાઈ રહી છે. એવી અટકળો છે કે રૂ. ૨,૦૦૦થી વધુના પેમેન્ટ અને મોટા વેપારીઓ પર ભવિષ્યમાં આ ચાર્જ લગાવવાની યોજના પર વિચારણા થઈ રહી છે.
વડાપ્રધાન મોદીએ પોતાની પોસ્ટમાં લખ્યું હતું: “એક દાયકા પહેલાં યુપીઆઈની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી, જેણે ભારતની ડિજિટલ ચુકવણીની સફરમાં એક નવો યુગ શરૂ કર્યો. યુપીઆઈનો જે વ્યાપ અને સ્કેલ આજે જોવા મળે છે, તે દરેક ભારતીય માટે ગર્વની બાબત છે. તમારો યુપીઆઈ અનુભવ કેવો રહ્યો અને તેણે તમારા જીવનને કેવી રીતે પ્રભાવિત કર્યું તે મને ચોક્કસ જણાવો.”
2016 થી 2026: બેંકિંગ ટેકનોલોજીથી લઈને સામાન્ય નાગરિકની જરૂરિયાત સુધી
વડાપ્રધાન મોદીનું આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે યુપીઆઈએ જાહેર સેવાના ૧૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. ૨૦૧૬માં માત્ર એક બેંકિંગ ટેકનોલોજી તરીકે શરૂ થયેલું યુપીઆઈ આજે દેશમાં ચુકવણી માટેનું સૌથી લોકપ્રિય અને વિશ્વાસપાત્ર માધ્યમ બની ગયું છે. યુપીઆઈની અધિકૃત શરૂઆત ૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬ના રોજ નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવી હતી.
જાહેર જનતા માટે લોન્ચ કરતા પહેલા, એપ્રિલ ૨૦૧૬માં ૨૧ સભ્ય બેંકો સાથે તેનો એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે ટેસ્ટિંગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬માં વિવિધ બેંકોએ ગૂગલ પ્લે સ્ટોર પર પોતાની યુપીઆઈ સપોર્ટેડ એપ્સ મૂકવાની શરૂઆત કરી, જેથી સામાન્ય નાગરિકો માટે ડિજિટલ પેમેન્ટ સરળ બન્યું. ત્યારપછી ડિસેમ્બર ૨૦૧૬માં કેન્દ્ર સરકારે ‘ભીમ’ (BHIM) એપ લોન્ચ કરી હતી, જેણે દેશના ખૂણે-ખૂણે ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન પહોંચાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
છેલ્લા ૧૦ વર્ષમાં યુપીઆઈ માત્ર બેંકિંગ સિસ્ટમ પૂરતું મર્યાદિત ન રહેતાં, ભારતના આર્થિક માળખાનો એક અવિભાજ્ય હિસ્સો બની ગયું છે. ચાની ટપરીથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ સુધી આજે યુપીઆઈ ક્યુઆર કોડ સર્વવ્યાપી થઈ ગયા છે.
૧૩,૦૦૦ ગણો ઉછાળો: ટ્રાન્ઝેક્શનના આંકડાઓ સર્જ્યો નવો ઇતિહાસ
કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડા યુપીઆઈની અકલ્પનીય સફળતાની સાક્ષી પૂરે છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૬-૧૭માં જ્યાં વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા માત્ર ૧.૭૮ કરોડ હતી, ત્યાં નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ સુધીમાં આ સંખ્યા વધીને ૨૪,૧૬૨ કરોડથી પણ વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન પર પહોંચી ગઈ છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે આ એક દાયકામાં વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમમાં લગભગ ૧૩,૦૦૦ ગણો માતબર વધારો થયો છે.
માત્ર ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા જ નહીં, પરંતુ નાણાકીય મૂલ્ય (ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુ) માં પણ અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૬-૧૭માં યુપીઆઈ દ્વારા માત્ર રૂ. ૦.૦૭ લાખ કરોડની લેવડદેવડ થઈ હતી, જે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં વધીને આશરે રૂ. ૩૧૪ લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે. એટલે કે ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુમાં ૪,૦૦૦ ગણાથી વધુનો વધારો થયો છે, જે દર્શાવે છે કે નાના અને મોટા બંને પ્રકારના વ્યવહારો માટે લોકો હવે રોકડને બદલે યુપીઆઈ પર જ પસંદગી ઉતારી રહ્યા છે.
MDR ચાર્જનો નવો નિયમ: શું યુપીઆઈ ફ્રી નહીં રહે?
યુપીઆઈના આ ઝડપી વ્યાપની સાથે હવે દેશના પેમેન્ટ ફ્રેમવર્કમાં કેટલાક ફેરફારોની તૈયારીઓ થઈ રહી છે. સરકારે પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ (PSS Act) માં સુધારા કર્યા છે, જેમાં મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ કરવા સંબંધિત જોગવાઈઓ ઉમેરવામાં આવી છે. આ ફેરફારથી ભવિષ્યમાં અમુક ચોક્કસ પ્રકારના યુપીઆઈ વ્યવહારો પર એમડીઆર ચાર્જ વસૂલવાની કાનૂની મંજૂરી મળશે.
જોકે, રાહતની વાત એ છે કે સામાન્ય ગ્રાહકો પર આ ચાર્જ લાગુ કરવામાં આવશે નહીં. ગ્રાહકો માટે યુપીઆઈ પેમેન્ટ સંપૂર્ણપણે મફત જ રહેશે, જેથી દૈનિક વ્યવહારોમાં તેનો ઉપયોગ સતત વધતો રહે. પરંતુ મોટા વેપારીઓ અને રૂ. ૨,૦૦૦થી વધુના પેમેન્ટ પર આ ચાર્જ લાગુ કરવા અંગે તબીબી અને આર્થિક ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો ચર્ચા કરી રહ્યા છે. અત્યાર સુધી ઝીરો-એમડીઆર નીતિને કારણે યુપીઆઈ ખૂબ ઝડપથી ફેલાયું હતું, પરંતુ બેંકો અને પેમેન્ટ એપ્સના મેન્ટેનન્સ અને સિક્યોરિટી ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે આ નવું બિઝનેસ મોડેલ લાવવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે.
