AI ન્યાયિક નિર્ણય લેવાની જગ્યા ન લઈ શકે: જર્મનીમાં દ્વિપક્ષીય પરિષદ દરમિયાન CJI નો સ્પષ્ટ સંદેશ

આજના આધુનિક યુગમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) દરેક ક્ષેત્રમાં ઝડપથી પગપેસારો કરી રહી છે, ત્યારે દેશના ન્યાયતંત્રમાં ટેકનોલોજીના ઉપયોગ અને તેની મર્યાદાઓને લઈને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સ્પષ્ટ નિવેદન આપ્યું છે. જર્મનીના કાર્લસ્રુહ ખાતે યોજાયેલી એક વિશેષ દ્વિપક્ષીય બેઠક દરમિયાન CJI એ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, AI નો ઉપયોગ અદાલતોમાં કાનૂની સંશોધન, દસ્તાવેજોના અનુવાદ અને કાગળકામને સરળ બનાવવા માટે ચોક્કસ થઈ શકે છે, પરંતુ તે ન્યાયાધીશોની માનવીય વિચારસરણી, કાનૂની વિવેકબુદ્ધિ અને આખરી ચુકાદા આપવાની ક્ષમતાનો વિકલ્પ ક્યારેય બની શકે નહીં.

જર્મનીની ફેડરલ કોર્ટ ઓફ જસ્ટિસના પ્રમુખ ન્યાયાધીશ ઉલરિચ હર્મન સાથેની આ મહત્વપૂર્ણ મુલાકાતમાં CJI સૂર્યકાંતે ભારતીય અને જર્મન ન્યાયપ્રણાલી વચ્ચે ટેકનોલોજીના આદાન-પ્રદાન અને ન્યાયિક સ્વતંત્રતા પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી હતી.

મુખ્ય ન્યાયાધીશે સમજાવ્યું હતું કે AI નો મુખ્ય હેતુ પુનરાવર્તિત અને વહીવટી કાર્યોનો બોજ ઘટાડવાનો છે, ન્યાયિક નિર્ણયોને ચોક્કસ દિશામાં દોરવાનો નથી. આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ અદાલતોની કાર્યક્ષમતા વધારી શકે છે અને કેસના ઝડપી નિકાલમાં સહાયક બની શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, લાંબા ચુકાદાઓનો વિવિધ પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં અનુવાદ કરવો, કેસ સંબંધિત સંશોધન શોધવું અને નાગરિકોને કેસ સ્ટેટસની માહિતી પહોંચાડવી જેવા કાર્યો AI દ્વારા સરળતાથી થઈ શકે છે.

જોકે, તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ટેકનોલોજી ગમે તેટલી અદ્યતન થાય તો પણ તે કાયદાની ગૂઢ સમજ અને ન્યાયિક તર્કનું સ્થાન લઈ શકતી નથી. અંતિમ નિર્ણય લેવાની અને ન્યાય તોળવાની જવાબદારી હંમેશાં માનવીય ન્યાયાધીશોની જ રહેશે.

સુપ્રીમ કોર્ટની AI સમિતિ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા ડ્રાફ્ટ નિયમો અંગે માહિતી આપતાં જણાવાયું હતું કે, વહીવટી કાર્યો જેવા કે તારીખોનું સમયપત્રક ગોઠવવું, કોર્ટની કામગીરીનું ટ્રાન્સક્રિપ્શન અને અનુવાદ માટે AI ને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

પરંતુ કેસના મુખ્ય તથ્યો અને સંવેદનશીલ પાસાઓ પર AI નો ઉપયોગ સખત રીતે પ્રતિબંધિત કરવામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને:

આવા તમામ નિર્ણયોમાં AI ના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ રોક રહેશે, જેથી કરીને કોઈ પણ નાગરિકના મૌલિક અધિકારો અને ન્યાયિક તટસ્થતા જોખમાય નહીં. આ સિવાય, અદાલતોમાં AI ના ઉપયોગની દેખરેખ અને તેની જવાબદારી નક્કી કરવા માટે એક કાયમી સર્વોચ્ચ સંસ્થા (Permanent Apex Body) ની સ્થાપના કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ મૂકવામાં આવ્યો છે.

CJI સૂર્યકાંતે નોંધ્યું હતું કે ભારત અને જર્મની બંને દેશોની ન્યાયિક પ્રણાલીઓની મૂળભૂત જવાબદારી ન્યાયિક સ્વતંત્રતા જાળવવાની અને ન્યાયતંત્ર પર જનતાનો વિશ્વાસ અકબંધ રાખવાની છે. ટેકનોલોજી અને નવી વહીવટી પદ્ધતિઓ ન્યાય આપવાની પ્રક્રિયાને સુલભ બનાવી શકે છે, પરંતુ તે સાવચેત ન્યાયિક પ્રથા અને કાયદા પ્રત્યેની નિષ્ઠાનું સ્થાન લઈ શકતી નથી.

અંતમાં તેમણે ઉમેર્યું કે, સંસ્થાકીય મધ્યસ્થી કેન્દ્રો, લોક અદાલતો અને ડિજિટલ લોક અદાલતો જેવી પહેલોએ મોટા શહેરોથી દૂર ગ્રામીણ અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો માટે સમાધાન અને ન્યાય મેળવવાનું કામ ઘણું સરળ બનાવ્યું છે. સુરક્ષિત ડિજિટલ સિસ્ટમ અને પ્રશિક્ષિત વ્યાવસાયિકોના ટેકાથી આ સેવાઓ સામાન્ય નાગરિકો સુધી ઝડપથી પહોંચી રહી છે.