બ્રિક્સ અને SCO સમિટ પહેલાં ભારતની ‘જેવલિન કૂટનીતિ’: યુએસ સાથે મિસાઇલ સોદા પાછળની મહત્ત્વપૂર્ણ રણનીતિ
વૈશ્વિક ભૂ-રાજકારણમાં (Geopolitics) જ્યારે પાવર બેલેન્સની વાત આવે છે, ત્યારે ભારતની મુત્સદ્દીગીરી હંમેશાં વિશ્વ માટે અભ્યાસનો વિષય રહી છે. વૈશ્વિક મંચ પર બ્રિક્સ (BRICS) અને શંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (SCO) જેવી મહત્વપૂર્ણ શિખર પરિષદો યોજાય તે પૂર્વે ભારતે અમેરિકા સાથે લગભગ ૪૫.૭ મિલિયન ડોલર (આશરે ₹૩૦૦ કરોડ)ના ખર્ચે ૧૦૦ જેવલિન એન્ટી-ટેન્ક ગાઇડેડ મિસાઇલ (ATGM) ખરીદવાની કવાયત હાથ ધરીને એક મોટો રાજદ્વારી સંદેશ આપ્યો છે.
ઓપરેશન સિંદૂર બાદ ભારત અને યુએસ વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં સર્જાયેલી કેટલીક ખટાશ અને તણાવપૂર્ણ વાતાવરણ વચ્ચે આ સોદો અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થઈ રહ્યો છે. એક તરફ ભારત રશિયા અને ચીન જેવા દેશો સાથે SCO અને બ્રિક્સના મંચ પર સક્રિયપણે ભાગીદારી નોંધાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ તે અમેરિકા સાથેના તેના વ્યૂહાત્મક અને સંરક્ષણ સંબંધોમાં સંતુલન જાળવી રાખવા માટે પણ પ્રતિબદ્ધ છે.
જેવલિન મિસાઇલ સિસ્ટમ: ‘ફાયર એન્ડ ફોરગેટ’ ટેકનોલોજીની તાકાત
જેવલિન એ વિશ્વની સૌથી અદ્યતન મીડિયમ-રેન્જ એન્ટી-ટેન્ક મિસાઇલ પ્રણાલીઓમાંથી એક છે, જેનું ઉત્પાદન અમેરિકન સંરક્ષણ જાયન્ટ્સ RTX (રેથિયોન) અને લૉકહીડ માર્ટિન દ્વારા સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવે છે. આ મિસાઇલ સિસ્ટમની મુખ્ય વિશેષતાઓ અને તાકાત નીચે મુજબ છે:
ફાયર એન્ડ ફોરગેટ સુવિધા: આ મિસાઇલની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે ટાર્ગેટને લોક કર્યા પછી ઓપરેટરે તેને સતત ગાઇડ કરવાની જરૂર રહેતી નથી. મિસાઇલ આપોઆપ તેના લક્ષ્ય તરફ આગળ વધે છે, જેનાથી સૈનિકો પોતાનો બચાવ કરી શકે છે.
પ્રહાર ક્ષમતા: આ મિસાઇલ સિસ્ટમ દુશ્મનના અત્યાધુનિક ટેન્ક, આર્મર્ડ વાહનો અને મજબૂત કોંક્રિટ બંકરોને ૭૫૦ મીટરથી લઈને ૨.૫ કિલોમીટર સુધીની રેન્જમાં ચોક્કસાઈથી તબાહ કરી શકે છે.
સરળ પોર્ટેબિલિટી: જેવલિન મિસાઇલને એક જ ડીફેન્સ જવાન પોતાના ખભા પર રાખીને અથવા ટ્રાઇપોડના ઉપયોગ દ્વારા સરળતાથી લોન્ચ કરી શકે છે.
ડિલની વિગતો અને સંરક્ષણ ભાગીદારીનો વિસ્તાર
ભારતે ફોરેન મિલિટ્રી સેલ્સ (FMS) પ્રોગ્રામ હેઠળ ૧૦૦ જેવલિન મિસાઇલ રાઉન્ડ્સ (FGM-148) અને ૨૫ લાઇટવેઇટ કમાન્ડ લોન્ચ યુનિટ્સ (CLU) તથા તેને સંબંધિત આનુષંગિક સાધનો મેળવવા માટે હસ્તાક્ષર કર્યા છે.
ભારતમાં અમેરિકી રાજદૂત સર્જિયો ગોરે આ ડિલને “ઐતિહાસિક સિદ્ધિ” ગણાવતા કહ્યું કે, ભારત યુદ્ધમાં પરખાયેલી અદ્યતન જેવલિન સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને પોતાની સરહદી સુરક્ષાને વધુ સક્ષમ બનાવી રહ્યું છે. તેમણે ઉમેર્યું કે મે ૨૦૨૬માં શાંગરી-લા ડાયલોગ દરમિયાન યુએસ ડીફેન્સ સેક્રેટરી પીટ હેગસેથ દ્વારા ભારત-અમેરિકા સંરક્ષણ ભાગીદારીને મજબૂત કરવા માટે જે વિઝન રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, આ સોદો તે દિશામાં એક મોટું અને મજબૂત કદમ છે.
ભારતીય સેના પાસે પહેલાથી જ યુએસ નિર્મિત M-777 લાઇટ હોવિત્ઝર તોપો અને સિગ-સોયર રાઇફલો ઉપલબ્ધ છે. ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન પાકિસ્તાન ઓક્યુપાઇડ કાશ્મીર (PoK) માં આતંકવાદી ઠેકાણાઓ અને પાકિસ્તાની આર્મીની ચોકીઓ નષ્ટ કરવામાં આ તોપોએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
LOC થી LAC સુધી: જેવલિન મિસાઇલની તૈનાતીનું મહત્વ
ભારત હાલમાં ફ્રાન્સ નિર્મિત ‘મિલન’ અને રશિયન નિર્મિત ‘કોન્કર્સ’ એન્ટી-ટેન્ક મિસાઇલોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. ૫-૬ વર્ષ પહેલાં જ્યારે નિયંત્રણ રેખા (LOC) પર વાતાવરણ તંગ બન્યું હતું, ત્યારે ભારતીય દળોએ મિલન અને કોન્કર્સ મિસાઇલોથી પાકિસ્તાની ચોકીઓને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું.
પરંતુ લાઇન ઓફ કન્ટ્રોલ (LOC) અને લાઇન ઓફ એક્ચ્યુઅલ કન્ટ્રોલ (LAC) પર સતત બદલાતી ઓપરેશનલ પડકારોને ધ્યાનમાં લેતા, ભારતીય ઇન્ફન્ટ્રી (પદલ સેના) ને વધુ આધુનિક મિસાઇલોની જરૂર હતી. જેવલિન મિસાઇલ જૂની સિસ્ટમ્સ કરતા ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ ઘણી આગળ છે, જેના કારણે દુશ્મનની કોઈપણ ટેન્ક કે બંકરને ક્ષણભરમાં નેસ્તનાબૂદ કરી શકાય છે.
મેક ઇન ઇન્ડિયા અને સંયુક્ત ઉત્પાદનની દિશામાં કદમ
આ સોદો માત્ર આયાત પૂરતો સીમિત નથી પરંતુ તે ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ ના વિઝનને પણ વેગ આપે છે. RTX અને લોકહીડ માર્ટિને ભારત ડાયનામિક્સ લિમિટેડ (BDL) સાથે જેવલિન મિસાઇલોના સંયુક્ત ઉત્પાદન (Joint Production) સંદર્ભે પ્રાથમિક કરાર કર્યા છે.
જોકે, BDL પોતે પણ સ્વદેશી ‘અમોઘ’ (Amogha) અને MP-ATGM (મેન-પોર્ટેબલ એન્ટી-ટેન્ક ગાઇડેડ મિસાઇલ) સિસ્ટમ વિકસાવી રહ્યું છે. જેવલિન ખરીદવાનો મુખ્ય હેતુ સેનાની તત્કાલ જરૂરિયાતોને પૂરી કરવાનો અને ભવિષ્યમાં ભારતની પોતાની સ્થાનિક સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને અમેરિકન તકનીકના સહયોગથી વધુ સુધારવાનો છે.
બ્રિક્સ અને SCO પહેલાં જેવલિન સોદો: વ્યૂહાત્મક સંતુલન (Strategic Hedging)
દિલ્હીમાં યોજાનારા આગામી બ્રિક્સ (BRICS) શિખર સંમેલનમાં રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન, ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન એક જ મંચ પર પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી સાથે ઉપસ્થિત રહેવાની શક્યતા છે.
આ સંમેલનમાં મુખ્યત્વે નીચે મુજબના મહત્વના વિષયો ચર્ચાશે:
૧. ડી-ડૉલરાઇઝેશન (De-dollarization): વૈશ્વિક વ્યાપારમાં યુએસ ડોલર પર નિર્ભરતા ઘટાડીને સ્થાનિક ચલણોને પ્રોત્સાહન આપવું.
૨. રશિયા-ભારત ઊર્જા અને સંરક્ષણ સંબંધો: અમેરિકી ચિંતાઓ છતાં રશિયા પાસેથી ભારતે ઓઇલ અને સંરક્ષણ સાધનોની ખરીદી જારી રાખી છે.
૩. ભારત-ચીન સરહદી શાંતિ: રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજીત ડોભાલની તાજેતરની ચીન યાત્રા દ્વારા સરહદી શાંતિ જાળવવાનો પ્રયાસ.
આવા સમયે, જ્યારે રશિયા અને ચીન અમેરિકા વિરોધી બ્લોક મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, ત્યારે ભારતે યુએસ સાથે અબજો રૂપિયાનો ડિફેન્સ સોદો કરીને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે ભારતની વિદેશ નીતિ ‘સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી’ (વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા) પર આધારિત છે. ભારત પોતાની સેનાની જરૂરિયાતો અને રાષ્ટ્રીય હિતોના આધારે નિર્ણય લેશે, અને તે કોઈપણ એક જૂથનો હિસ્સો બન્યા વિના યુએસ અને રશિયા-ચીન બંને પક્ષો સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવી રાખશે.
