મસાલા માર્કેટમાં મોટો ધડાકો: એવરેસ્ટ અને લાલજી ગોધૂની હિંગ પર FSSAIનો બ્રેક, ભેળસેળ ખુલ્લી પડી
રસોડાની શાન અને ભારતીય વાનગીઓનો મુખ્ય આધાર ગણાતા મસાલાઓને લઈને એક ચોંકાવનારા સમાચાર સામે આવ્યા છે. દેશભરમાં ઘરે-ઘરે વપરાતા અને જાણીતા બ્રાન્ડ ‘એવરેસ્ટ’ (Everest) તથા ‘લાલજી ગોધૂ’ (Laljee Godhoo) ની હિંગમાં ગુણવત્તાના ગંભીર ઉલ્લંઘન બાદ ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટેન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) એ મોટો એક્શન લીધો છે. સરકારી લેબોરેટરી ટેસ્ટમાં આ બંને બ્રાન્ડની હિંગ નિષ્ફળ જતાં FSSAI દ્વારા તેમની બિક્રી પર કામચલાઉ પ્રતિબંધ (તત્કાલિક રોક) લગાવી દેવામાં આવ્યો છે.
ગ્રાહકોની સતત મળતી ફરિયાદોના આધારે મુંબઈ અને ગુજરાતના ઉમરગામ સ્થિત એવરેસ્ટની મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સમાંથી સેમ્પલ લેવામાં આવ્યા હતા. લેબ એનાલિસિસ દરમિયાન સામે આવ્યું કે, કંપનીઓ નિયમોનું પાલન કરવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહી છે. ઓથોરિટીએ સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યો છે કે, માર્કેટમાં હાજર તમામ ખામીયુક્ત સ્ટોક તુરંત પાછો ખેંચવામાં આવે અને જ્યાં સુધી ગુણવત્તા સુધારણાનું ખાતરીપૂર્વકનું એક્શન પ્લાન રજૂ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી આ રોક યથાવત રહેશે.
હિંગ સિવાય એવરેસ્ટના આ ૩ અન્ય મસાલાઓ પણ આવ્યા તપાસના દાયરામાં
તપાસ માત્ર હિંગ પૂરતી સીમિત નથી રહી. FSSAI ની તપાસ દરમિયાન એવરેસ્ટ બ્રાન્ડના અન્ય ૩ લોકપ્રિય મસાલાઓ – એગ કરી મસાલા (Egg Curry Masala), ચિકન મસાલા (Chicken Masala) અને ગરમ મસાલા (Garam Masala) માં પણ ફૂડ સેફ્ટી ધોરણોના ઉલ્લંઘનના કિસ્સાઓ પ્રકાશમાં આવ્યા છે.
જોકે, રાહતની વાત એ છે કે હાલ પૂરતી આ ત્રણેય મસાલાઓની વેચાણ પ્રક્રિયા પર રોક લગાવવામાં આવી નથી, પરંતુ કંપનીને કડક નોટિસ પાઠવીને આ પ્રોડક્ટ્સ અંગે પણ ખુલાસો માગવામાં આવ્યો છે. એકસાથે આટલા મોટા પ્રોડક્ટ્સ તપાસ હેઠળ આવતા પેકેજ્ડ ફૂડ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં ભારે ચકચાર મચી ગઈ છે.
લેબ રિપોર્ટનો ધડાકો: ૧% ની જગ્યાએ ૩૨% સ્ટાર્ચ અને કાચી હિંગની ભારે અછત
સામાન્ય ગ્રાહક જે હિંગને શુદ્ધ સમજીને પોતાના સ્વાસ્થ્ય માટે વાપરે છે, તેમાં મોટા પાયે ભેળસેળ થઈ રહી હોવાનું સરકારી રિપોર્ટમાં સાબિત થયું છે. ફૂડ સેફ્ટીના નિયમો મુજબ, કોઈપણ મિશ્રિત હિંગ (Compounded Asafoetida) માં ઓછામાં ઓછું ૫% આલ્કોહોલ-સોલ્યુબલ એક્સટ્રેક્ટ (અર્ક) હોવું ફરજિયાત છે, જે હિંગની અસલિયત અને તેની તીવ્રતા દર્શાવે છે. પરંતુ લેબ ટેસ્ટિંગ દરમિયાન સેમ્પલ્સમાં આ અર્ક માત્ર ૦ થી ૩% જ મળી આવ્યો હતો. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પ્રોડક્ટમાં ૩૦% થી ૪૦% જેટલી ઓછી કાચી હિંગ વાપરવામાં આવી રહી હતી.
બીજી તરફ, ‘લાલજી ગોધૂ’ ની કાચી હિંગની ૬ અલગ-અલગ જાતોની તપાસ કરવામાં આવી ત્યારે પરિણામો વધુ ચોંકાવનારા આવ્યા હતા. નિયમ અનુસાર તેમાં સ્ટાર્ચનું પ્રમાણ વધુમાં વધુ ૧% હોવું જોઈએ, પરંતુ લેબ રિપોર્ટમાં આ પ્રમાણ ૧૫% થી લઈને ૩૨% સુધીનું નોંધાયું છે. એટલે કે હિંગના નામે ગ્રાહકોને મોટા પ્રમાણમાં લોટ અને સ્ટાર્ચ પીરસવામાં આવી રહ્યો હતો.
FSSAI નું શો-કોઝ નોટિસ: કંપની પાસે માગ્યો નક્કર એક્શન પ્લાન
ખાદ્ય સુરક્ષા નિયામક FSSAI એ આ સમગ્ર મામલે અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. એવરેસ્ટ અને લાલજી ગોધૂ બંનેને કારણ દર્શાવો નોટિસ (Show-Cause Notice) ફટકારવામાં આવી છે. નિયામકે કંપનીઓને પૂછ્યું છે કે આ પ્રકારના ગુણવત્તાહીન ઉત્પાદનો બજારમાં કેવી રીતે પહોંચ્યા?
આ ઉપરાંત, FSSAI એ કંપનીઓ પાસે એક વિસ્તૃત અને નક્કર ‘એક્શન પ્લાન’ માગ્યો છે. આ પ્લાનમાં કંપનીઓએ સ્પષ્ટ કરવું પડશે કે તેઓ ભવિષ્યમાં પોતાની તમામ મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સમાં ગુણવત્તા તપાસની કઈ સિસ્ટમ લાગુ કરશે, જેથી કરીને ફરી ક્યારેય માનકોનું ઉલ્લંઘન ન થાય. જ્યાં સુધી આ પ્લાન મંજૂર ન થાય અને પ્રોડક્ટ્સ ફરી ટેસ્ટિંગમાં પાસ ન થાય ત્યાં સુધી માર્કેટમાં હિંગનું વેચાણ બંધ રહેશે.
પેકેજ્ડ ફૂડ પર ‘લાલ ચેતવણી લેબલ’ (Front-of-Pack Warning Label) ની તૈયારી
આ કડક કાર્યવાહી એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે FSSAI પેકેજ્ડ ફૂડ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં પારદર્શિતા લાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક મોટી યોજના પ્રસ્તાવિત કરી ચૂક્યું છે. FSSAI દ્વારા ‘ફ્રન્ટ-ઓફ-પેક વોર્નિંગ લેબલ’ (FOPWL) ની તૈયારી ચાલી રહી છે.
આ પ્રસ્તાવિત નિયમ હેઠળ:
જે પેકેજ્ડ ખાદ્ય પદાર્થોમાં સાકર (Sugar), મીઠું (Salt) કે સેચ્યુરેટેડ ફેટ (Saturated Fat) નું પ્રમાણ નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ હશે, તેના પેકેટની આગળના ભાગે ચમકતો લાલ રંગનો, ષટ્કોણ (Hexagonal) ચેતવણી માર્ક લગાવવો ફરજિયાત બનશે.
આ સિમ્બોલ જોઈને ગ્રાહકો સરળતાથી સમજી શકશે કે આ ખોરાક તેમના સ્વાસ્થ્ય માટે કેટલો અનુકૂળ છે કે નહીં.
બ્રાન્ડ્સ દ્વારા કરવામાં આવતા ભ્રામક દાવાઓ સામે ગ્રાહકોને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ પગલું સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે.
ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે ખિલવાડ ચલાવી લેવાશે નહીં: તંત્રનો સ્પષ્ટ સંદેશ
ખાદ્ય સુરક્ષા વિભાગના આકરા વલણથી સમગ્ર મસાલા ઉદ્યોગમાં ફાફડાટ વ્યાપી ગયો છે. અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે બ્રાન્ડ ગમે તેટલી મોટી કે જાણીતી હોય, લોકોના સ્વાસ્થ્ય અને જીવ સાથે રમત કરવાની પરવાનગી કોઈને આપવામાં આવશે નહીં.
રસોડામાં વપરાતા દૈનિક મસાલાઓમાં આ પ્રકારની મળતાવટ લાંબા ગાળે પાચનતંત્ર અને લિવર સંબંધિત ગંભીર બીમારીઓ નોતરી શકે છે. તેથી જ, માત્ર સ્થાનિક સ્તરે જ નહીં પણ નેશનલ બ્રાન્ડ્સ પર પણ હવે સતત સરપ્રાઈઝ ચેકિંગ હાથ ધરવામાં આવશે. જો ભવિષ્યમાં પણ કોઈ પ્રોડક્ટ નિર્ધારિત સ્ટાન્ડર્ડ પર ખરી નહીં ઊતરે, તો લાયસન્સ રદ કરવા સહિતની કડક કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
