શું કસરત કરવાથી ધૂમ્રપાનનું નુકસાન દૂર થઈ શકે? ઓન્કોલોજિસ્ટની આંખ ઉઘાડનારી ચેતવણી!
ધૂમ્રપાન (Smoking) છોડવું એ ફેફસાના કેન્સરના જોખમને ઘટાડવા માટેનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને ક્રાંતિકારી પગલું છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે સિગારેટ કે તમ્બાકુ છોડ્યા પછી પણ તેના કારણે ભૂતકાળમાં શરીરને થયેલું નુકસાન વર્ષો સુધી રહે છે. આવી સ્થિતિમાં ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે: શું ધૂમ્રપાન છોડ્યા પછી નિયમિત કસરત કરવાથી ફેફસાના કેન્સર સામે વધારાનું રક્ષણ મેળવી શકાય છે?
મુંબઈની સૈફી હોસ્પિટલના કન્સલ્ટન્ટ ઓન્કોલોજિસ્ટ (કેન્સર નિષ્ણાત) ડૉ. મોહમ્મદ મિથીના જણાવ્યા મુજબ, નિયમિત કસરત કરવી ચોક્કસપણે ફાયદાકારક છે અને તે જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તેની કેટલીક મર્યાદાઓ અને શરતો છે.
ભારતમાં ફેફસાના કેન્સરની ગંભીર સ્થિતિ અને ધૂમ્રપાનનું જોખમ
કસરતની ભૂમિકા સમજીએ તે પહેલાં ભારતમાં ફેફસાના કેન્સરની સ્થિતિ કેટલી ચિંતાજનક છે તે જાણવું જરૂરી છે. ડૉ. મિથીના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતમાં કેન્સરથી થતા મૃત્યુઓમાં ફેફસાનું કેન્સર એક મુખ્ય કારણ છે.
આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતમાં દર વર્ષે આશરે ૧ લાખ લોકોમાં ફેફસાના કેન્સરનું નિદાન થાય છે. આમાંથી આશરે ૮૫% દર્દીઓ એવા હોય છે જેમને ધૂમ્રપાન અથવા તમ્બાકુના સેવનને કારણે આ ગંભીર રોગ થયો હોય છે. આ જ કારણ છે કે તમ્બાકુનો ત્યાગ કરવો એ જીવન બચાવવા માટે સૌથી પહેલી જરૂરિયાત છે.
આ ઉપરાંત, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ધૂમ્રપાન છોડે છે ત્યારે કેન્સરનું જોખમ ધીમે ધીમે ઘટે છે ખરું, પરંતુ શું તે ક્યારેય એવા વ્યક્તિ જેટલું નીચું આવી શકે જેણે જીવનમાં ક્યારેય સિગારેટ નથી પીધી? ડૉક્ટરે વાસ્તવિકતા સ્પષ્ટ કરતા કહ્યું કે, ભૂતપૂર્વ ધૂમ્રપાન કરનાર વ્યક્તિનું જોખમ ક્યારેય ‘ક્યારેય ધૂમ્રપાન ન કરનાર’ વ્યક્તિના સ્તર જેટલું શૂન્ય થઈ શકતું નથી. જોકે, કસરત અને સ્વસ્થ જીવનશૈલીથી આ જોખમને ઘણું ઓછું ચોક્કસ કરી શકાય છે.
શું કસરત ફેફસાના કેન્સરના જોખમને ઘટાડી શકે?
કેન્સર નિષ્ણાતે ૨૦૧૯ ના એક મહત્વપૂર્ણ સંશોધનનો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે, જે લોકોએ ભૂતકાળમાં ધૂમ્રપાન કર્યું હતું પરંતુ તેઓ શારીરિક રીતે ફિટ (Physically fit) હતા, તેમનામાં ફેફસાના કેન્સરનું જોખમ ઓછું જોવા મળ્યું હતું. એટલું જ નહીં, ધૂમ્રપાન ચાલુ રાખનારા કેટલાક લોકો પણ જો સારી ફિટનેસ જાળવી રાખે તો તેઓ વધુ લાંબુ આયુષ્ય જીવતા હોવાનું સામે આવ્યું હતું.
જોકે, ડૉક્ટરે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે કસરત એ સિગારેટથી થયેલા નુકસાનને સંપૂર્ણપણે રદ કે નાબૂદ (Reverse) કરી શકતી નથી.
કસરત કરવાથી શરીરમાં શું સકારાત્મક બદલાવ આવે છે?
ડૉ. મોહમ્મદ મિથીના જણાવ્યા મુજબ, કસરત કેન્સરના જોખમને સીધી રીતે નાબૂદ નથી કરતી પરંતુ શરીરની રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વધારીને રક્ષણ આપે છે:
સોજો (Inflammation) ઘટાડે છે: નિયમિત વ્યાયામ કરવાથી શરીરમાં રહેલો આંતરિક સોજો ઓછો થાય છે.
રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત કરે છે: ઇમ્યુનિટી બૂસ્ટ થવાથી શરીર કેન્સરના કોષો સામે વધુ સારી રીતે લડી શકે છે.
હૃદય અને ફેફસાની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો: કસરતથી શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા વધે છે અને ફેફસાં વધુ મજબૂત બને છે.
વજન પર નિયંત્રણ: નિયમિત કસરતથી મેદસ્વિતા (Overweight) દૂર રહે છે, જે પોતે જ અનેક પ્રકારના કેન્સર અને ગંભીર રોગોનું મુખ્ય કારણ છે.
ભૂતકાળમાં ધૂમ્રપાન કરનારા લોકોએ શું કરવું જોઈએ?
જો તમે ધૂમ્રપાન છોડી દીધું હોય તો તે ખૂબ જ પ્રશંસનીય બાબત છે. પરંતુ કેન્સર નિષ્ણાતે યાદ અપાવ્યું છે કે માત્ર કસરત શરૂ કરી દેવાથી તમારું જોખમ શૂન્ય થઈ જતું નથી.
ડૉક્ટરે સલાહ આપી છે કે, “કસરત એ ધૂમ્રપાનથી થયેલા નુકસાનનું સમારકામ કરી શકતી નથી. માત્ર કસરત કરવાથી જ ફેફસાંનું કેન્સર અટકી જશે તેવો કોઈ નક્કર વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી. તેથી ફેફસાં સ્વસ્થ થઈ ગયા છે તેમ માનીને માત્ર કસરત પર નિર્ભર રહેવું જોઈએ નહીં. તમારા ડૉક્ટર પાસે જઈને સમયસર હેલ્થ ચેકઅપ કરાવવું જોઈએ જેથી તમારા જોખમનું સાચું મૂલ્યાંકન થઈ શકે.”
