ડોક્ટરની સલાહ વિના એન્ટીબાયોટીક લો છો? ધ લેન્સેટના આંકડા જોઈને તમારા હોશ ઊડી જશે.
ભારતમાં એન્ટીમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR) એટલે કે એન્ટીબાયોટીક્સ દવાઓ સામે બેક્ટેરિયા દ્વારા કેળવવામાં આવતી પ્રતિકારક શક્તિ એક અત્યંત ગંભીર અને ચિંતાજનક આરોગ્ય સમસ્યા બનીને ઉભરી રહી છે. ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (ICMR) ના એક નવા સંશોધનમાં સામે આવ્યું છે કે દવાઓની અસર ન થતી હોય તેવા બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન (Drug-Resistant Infections) ને કારણે દર્દીઓમાં મૃત્યુદરનું જોખમ, સારવારનો ખર્ચ અને હોસ્પિટલમાં રોકાણનો સમયગાળો ખૂબ જ વધી જાય છે.
પ્રસિદ્ધ મેડિકલ જર્નલ ‘ધ લેન્સેટ પ્રાદેશિક આરોગ્ય – દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા’ (The Lancet Regional Health–Southeast Asia) માં પ્રકાશિત આ અભ્યાસમાં એપ્રિલ ૨૦૨૨ થી એપ્રિલ ૨૦૨૫ દરમિયાન ૨૦ જેટલી તૃતીય-સંભાળ (Tertiary-Care) હોસ્પિટલોમાં સારવાર લેનારા ૧.૬ લાખ દર્દીઓના ડેટાનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું.
આ દર્દીઓમાંથી ૨૬,૨૧૩ દર્દીઓ ચાર મુખ્ય ગ્રામ-નેગેટિવ બેક્ટેરિયાથી સંક્રમિત હતા: ઈ. કોલાઈ (E. coli), ક્લેબસિએલા ન્યુમોનિયા (K. pneumoniae), એસિનેટોબેક્ટર બૌમાની (A. baumannii), અને સુડોમોનાસ એરુગિનોસા (P. aeruginosa). અભ્યાસનું સૌથી ચિંતાજનક પાસું એ હતું કે આમાંથી ૬૧.૧ ટકા સંક્રમણ કાર્બાપેનેમ્સ (Carbapenems) જૂથની એન્ટીબાયોટીક્સ સામે પણ પ્રતિરોધક (Resistant) થઈ ચૂક્યા હતા. ઉલ્લેખનીય છે કે કાર્બાપેનેમ્સ એ એવી એન્ટીબાયોટીક દવાઓ છે જેનો ઉપયોગ ડોક્ટરો ગંભીર સંક્રમણો સામે છેલ્લી તબીબી આશા તરીકે કરતા હોય છે.
દવાઓની અસર ન થવાને કારણે મૃત્યુદરમાં મોટો વધારો
ICMR ના આ સંશોધનમાં સામાન્ય (સામાન્ય એન્ટીબાયોટીકથી મટી જતા) અને ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ બેક્ટેરિયાથી સંક્રમિત દર્દીઓના પરિણામોની સરખામણી કરવામાં આવી હતી. આ સરખામણીમાં સ્પષ્ટ જોવા મળ્યું કે રેઝિસ્ટન્ટ ઈન્ફેક્શન ધરાવતા દર્દીઓમાં મૃત્યુદર નોંધપાત્ર રીતે વધારે હતો:
ક્લેબસિએલા ન્યુમોનિયા (K. pneumoniae): દવાઓની અસર ન થતી હોય તેવા દર્દીઓમાં મૃત્યુદર ૩૧.૨ ટકા રહ્યો, જ્યારે સામાન્ય ઈન્ફેક્શનવાળા દર્દીઓમાં આ દર ૨૩.૫ ટકા હતો.
ઈ. કોલાઈ (E. coli): રેઝિસ્ટન્ટ ઈન્ફેક્શનમાં મૃત્યુદર ૨૪.૪ ટકા નોંધાયો, જે સામાન્ય કિસ્સામાં ૧૭.૩ ટકા હતો.
એસિનેટોબેક્ટર બૌમાની (A. baumannii): રેઝિસ્ટન્ટ કેસોમાં મૃત્યુદર ૩૭.૯ ટકા સામે સામાન્ય કેસોમાં ૩૨.૮ ટકા હતો.
સુડોમોનાસ એરુગિનોસા (P. aeruginosa): દવાઓ નિષ્ફળ જવાના કિસ્સામાં ૨૮.૯ ટકા સામે સામાન્ય કિસ્સામાં ૨૦.૨ ટકા મૃત્યુદર જોવા મળ્યો.
અભ્યાસના લેખક અને ICMR ના સિનિયર સાયન્ટિસ્ટ ડો. કામિની વાલિયાએ જણાવ્યું હતું કે એન્ટીમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ હવે ભવિષ્યનો કે દૂરનો ખતરો નથી રહ્યો પરંતુ આપણી સામે ઊભો રહેલો વર્તમાન પડકાર છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર નવી કે વધુ શક્તિશાળી એન્ટીબાયોટીક્સ શોધવી તે નથી, પરંતુ ઇન્ફેક્શન કંટ્રોલ, સમયસર નિદાન અને દવાઓનો જવાબદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો તે છે.
રેઝિસ્ટન્ટ ઈન્ફેક્શનને કારણે સારવારનો ખર્ચ અને હોસ્પિટલ રોકાણ વધ્યું
દવાઓની અસર ન થવાથી માત્ર માનવજિંદગીનું જ નુકસાન નથી થતું, પરંતુ દર્દી અને તેના પરિવાર પર આર્થિક બોજ પણ બમણો થઈ જાય છે. રિપોર્ટ મુજબ, ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ઈન્ફેક્શનની સારવારમાં એન્ટીબાયોટીક્સનો ખર્ચ સામાન્ય દર્દીઓ કરતાં ૧.૧ થી ૨ ગણો વધારે આવે છે.
જો આંકડાકીય સરખામણી કરીએ તો:
E. coli: રેઝિસ્ટન્ટ ઈન્ફેક્શનવાળા દર્દી માટે એન્ટીબાયોટીકનો સરેરાશ ખર્ચ $૪૨૦ (આશરે ₹૩૫,૦૦૦) રહ્યો, જે સાદા ઈન્ફેક્શનમાં $૨૧૧ (આશરે ₹૧૭,૫૦૦) હતો.
K. pneumoniae: ખર્ચ અનુક્રમે $૫૮૭ સામે $૫૦૫ જોવા મળ્યો.
A. baumannii: રેઝિસ્ટન્ટ કેસોમાં $૬૫૫ સામે સાદા કેસોમાં $૪૩૬ ખર્ચ થયો.
P. aeruginosa: ખર્ચ વધીને $૭૦૨ થયો જે સામાન્ય કેસોમાં $૫૧૦ હતો.
આ સિવાય, હોસ્પિટલમાં વિતાવવો પડતો સમય પણ વધી જાય છે. દાખલા તરીકે, રેઝિસ્ટન્ટ ઈન્ફેક્શનવાળા E. coli ના દર્દીઓને હોસ્પિટલમાં સરેરાશ ૨૩.૧ દિવસ રોકાવું પડ્યું હતું, જ્યારે સામાન્ય દર્દીઓ ૧૭.૮ દિવસમાં ડિસ્ચાર્જ થઈ ગયા હતા.
શા માટે આ ઈન્ફેક્શનની સારવાર અઘરી બની જાય છે?
જ્યારે બેક્ટેરિયા દવાઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ કેળવી લે છે, ત્યારે ડોક્ટરો માટે સામાન્ય અને બજારમાં ઉપલબ્ધ એન્ટીબાયોટીક્સ કામ કરતી બંધ થઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં ડોક્ટરોએ વૈકલ્પિક ભારે દવાઓ અથવા વિવિધ એન્ટીબાયોટીક્સના મિશ્રણ (Combinations) નો ઉપયોગ કરવો પડે છે, જેનાથી સારવાર વધુ જટિલ અને ખર્ચાળ બને છે.
તબીબી નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, પરંપરાગત કલ્ચર ટેસ્ટિંગ (Culture Testing) દ્વારા દર્દીના શરીરમાં રહેલા બેક્ટેરિયા અને તેની સામે કઈ દવા કામ કરશે તે ઓળખવામાં કેટલાક દિવસોનો સમય જતો રહે છે. આ સમય દરમિયાન દર્દીની સ્થિતિ વધુ બગડી શકે છે. તેથી મોલેક્યુલર ડાયગ્નોસ્ટિક્સ જેવી આધુનિક ટેકનિકથી રોગ અને તેના રેઝિસ્ટન્સની ઓળખ વહેલી તકે કરવી અત્યંત જરૂરી બની ગઈ છે.
ભારત આ ગંભીર પડકારનો સામનો કેવી રીતે કરી શકે?
નિષ્ણાતોના મતે, AMR નો સામનો કરવા માટે તમામ સ્તરે સંકલિત પ્રયાસોની જરૂર છે:
૧. હોસ્પિટલો માટે: તમામ હોસ્પિટલોમાં ઈન્ફેક્શન કંટ્રોલ પદ્ધતિઓ મજબૂત બનાવવી જોઈએ, સ્વચ્છતા જાળવવી અને એન્ટીમાઇક્રોબાયલ સ્ટેવાર્ડશિપ પ્રોગ્રામ્સ (Antimicrobial Stewardship) ચલાવવા જોઈએ જેથી ડોક્ટરો યોગ્ય માત્રામાં જ એન્ટીબાયોટીક્સ લખે.
૨. સામાન્ય નાગરિકો માટે: લોકોએ ક્યારેય પણ ડોક્ટરની સલાહ વિના જાતે કે મેડિકલ સ્ટોર પરથી સીધી એન્ટીબાયોટીક્સ લેવી જોઈએ નહીં. અગાઉની બીમારીની બચેલી દવાઓ ફરી વાપરવી કે બીજાને આપવી હાનિકારક છે. તબીબે આપેલો કોર્સ અધૂરો છોડવાને બદલે પૂરો કરવો જોઈએ.
અભ્યાસકારોએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ સંશોધન મોટો ભાગે ટર્શરી કેર (મોટી) હોસ્પિટલોમાં કરવામાં આવ્યું હતું જ્યાં ગંભીર દર્દીઓ વધારે આવતા હોય છે, તેથી આને દરેક સ્થાનિક હોસ્પિટલના પ્રદર્શન સાથે જોડવું જોઈએ નહીં. તેમ છતાં, આ અભ્યાસ એક ગંભીર ચેતવણી આપે છે કે જો આપણે અત્યારથી જ એન્ટીબાયોટીક્સનો યોગ્ય ઉપયોગ નહીં કરીએ, તો ભવિષ્યમાં સામાન્ય ઇન્ફેક્શન પણ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
