નાણાકીય જગતમાં શ્રીમંત બનવા માટે માત્ર પૈસાનું રોકાણ કરવું પૂરતું નથી. તેની પાછળ એક ચોક્કસ બચત પદ્ધતિ, જોખમ વ્યવસ્થાપન અને સૌથી મહત્વનું એટલે કે યોગ્ય માનસિકતા (Mindset) હોવી અનિવાર્ય છે. વિશ્વના સૌથી અગ્રણી અને સફળ રોકાણકારોમાં ગણાતા બ્રિજવોટર એસોસિએટ્સ (Bridgewater Associates) ના સ્થાપક રે ડાલિયો (Ray Dalio) એ પોતાની પ્રારંભિક સફર અને રોકાણના અનોખા મંતવ્યો શેર કર્યા છે. ડાલિયોની વાર્તા સાબિત કરે છે કે મોટા ભંડોળ કે વિશાળ મૂડી વિના પણ નાના પાયે શરૂઆત કરીને સફળતાના શિખરે પહોંચી શકાય છે.
૧૨ વર્ષની ઉંમરે કમાયેલી બચતથી કર્યું પહેલું રોકાણ
રે ડાલિયો યાદ કરતા જણાવે છે કે જ્યારે તેઓ માત્ર ૧૨ વર્ષના હતા, ત્યારે તેઓ ગોલ્ફ કોર્સમાં કેડી (Caddie) તરીકે કામ કરતા હતા. એ સમયે ગોલ્ફ કોર્સમાં આવતા મુલાકાતીઓ વચ્ચે શેરબજારની ખૂબ ચર્ચાઓ થતી હતી, જેનાથી પ્રેરાઈને તેમણે પોતાની નાની બચતને શેરબજારમાં રોકવાનો નિર્ણય કર્યો.
તેમણે પોતાનું પહેલું રોકાણ ‘નોર્થઈસ્ટ એરલાઈન્સ’ નામની કંપનીમાં કર્યું હતું. તે સમયે આ એકમાત્ર એવી કંપની હતી જેનો શેર ૫ ડોલરથી ઓછી કિંમતે ઉપલબ્ધ હતો. ડાલિયોનો તર્ક એવો હતો કે ઓછી કિંમતના શેર વધુ સંખ્યામાં ખરીદી શકાય છે, જેથી કિંમત વધતાં નફો વધુ થાય. જે કંપનીના શેર તેમણે ખરીદ્યા હતા તે લગભગ નાદાર થવાના આરે હતી, પરંતુ નસીબજોગે બીજી એક કંપનીએ તેને હસ્તગત કરી લીધી અને ડાલિયોના શેરનું મૂલ્ય ત્રણ ગણું વધી ગયું. જોકે, તેમણે પાછળથી સ્વીકાર્યું હતું કે આ પ્રારંભિક જીત કોઈ ઊંડા વિશ્લેષણનું પરિણામ નહોતી પરંતુ કેવળ નસીબ હતું. પરંતુ આ ઘટનાએ તેમને શેરબજારની દુનિયા પ્રત્યે આકર્ષિત કરી દીધા.
રોકાણમાં માનસિકતા અને વૈવિધ્યકરણનું મહત્વ
ડાલિયોના મતે ધનવાન બનવા અને રોકાણ કરવા વચ્ચેનો સૌથી મોટો તફાવત માનસિકતાનો છે. બજારમાં લાંબા ગાળે ટકી રહેવા માટે એવી સિસ્ટમ વિકસાવવી પડે છે જેમાં નિર્ણયો આશા, ભય કે લોભના આધારે ન લેવાય.
તેમના રોકાણ સિદ્ધાંતોમાં ‘વૈવિધ્યકરણ’ (Diversification) કેન્દ્રસ્થાને છે. તેમનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે કોઈ એક સ્ટોક, સેક્ટર કે એસેટ ક્લાસ પર વધુ પડતી નિર્ભરતા રોકાણકારના પોર્ટફોલિયોને અત્યંત નબળો બનાવી શકે છે. આ જ વિચારમાંથી તેમના લોકપ્રિય “ઓલ વેધર” (All Weather) પોર્ટફોલિયોનો જન્મ થયો. આ પોર્ટફોલિયોનો મૂળ હેતુ એવો છે કે ફુગાવો, મંદી, ઝડપી આર્થિક વૃદ્ધિ કે નબળા વિકાસ જેવી કોઈપણ આર્થિક પરિસ્થિતિ સામે રોકાણ સુરક્ષિત રહી શકે.
અર્થતંત્ર એક વિશાળ મશીન અને ભૂલોમાંથી શીખવાનો સિદ્ધાંત
રે ડાલિયો રોકાણને કેવળ શેરની ખરીદ-વેચાણ સુધી સીમિત નથી રાખતા. તેઓ સમગ્ર અર્થતંત્રને એક વિશાળ મશીન તરીકે જુએ છે, જેમાં વ્યાજ દર, દેવું, ફુગાવો, ઉત્પાદકતા અને વૈશ્વિક રાજકારણ જેવા પરિબળો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેમનું માનવું છે કે ઇતિહાસનું અધ્યયન કરવાથી રોકાણકારો બજારમાં પુનરાવર્તિત થતી પેટર્નને સરળતાથી ઓળખી શકે છે.
ઉપરાંત, ડાલિયોનો એક અત્યંત લોકપ્રિય સિદ્ધાંત છે: “પીડા + પ્રતિબિંબ = પ્રગતિ” (Pain + Reflection = Progress). તેમનું કહેવું છે કે રોકાણમાં ભૂલ થવી એ સમસ્યા નથી, પરંતુ તે ભૂલમાંથી ન શીખવું એ સૌથી મોટી ભૂલ છે. બજારમાં પડેલા ફટકા કે નુકસાનમાંથી શીખીને પોતાની નબળાઈઓને સ્વીકારવી અને આગળ વધુ સારા નિર્ણયો લેવાની સિસ્ટમ બનાવવી એ જ સાચી પ્રગતિ છે.
ધનવાન બનતા પહેલાં એક સમજદાર અને શિસ્તબદ્ધ રોકાણકાર બનવું અનિવાર્ય છે. શિસ્ત, જોખમ વ્યવસ્થાપન અને સતત શીખવાની વૃત્તિ જ રોકાણકારને લાંબા ગાળાની સફળતા અપાવે છે.
