ગુજરાતી સંગીતના ગૌરવશાળી યુગનો અસ્ત: જાણીતા સંગીતકાર ગૌરાંગ વ્યાસનું 87 વર્ષની વયે અમદાવાદમાં નિધન
ગુજરાતી સંગીત જગત અને કળા ક્ષેત્ર માટે એક અત્યંત દુઃખદ અને આઘાતજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. ગુજરાતના સુપ્રસિદ્ધ અને દિગ્ગજ સંગીતકાર ગૌરાંગ વ્યાસનું 87 વર્ષની વયે અમદાવાદ ખાતે મોડી રાત્રે નિધન થયું છે. 100થી પણ વધુ ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં પોતાના યાદગાર અને અમર સંગીતના સૂર રેડનારા ગૌરાંગ વ્યાસની વિદાયથી સમગ્ર કળા, સંસ્કૃતિ અને સંગીત ક્ષેત્રે એક ક્યારેય ન પુરાય તેવી મોટી ખોટ પડી છે.
લેજન્ડરી સંગીતકાર સ્વ. અવિનાશ વ્યાસના સુપુત્ર ગૌરાંગ વ્યાસે માત્ર પિતાના વારસાને જાળવ્યો જ નથી, પરંતુ પોતાની અનોખી પ્રયોગશીલતા અને આગવી શૈલીથી ગુજરાતી સુગમ તથા ક્ષેત્રીય સંગીતને એક નવી ઊંચાઈ પર પહોંચાડ્યું હતું. તેમના અવસાનથી ગુજરાતી સંગીતના એક સુવર્ણ યુગનો અંત આવ્યો છે.
પિતાનો સમૃદ્ધ વારસો અને સંગીત પ્રત્યેનો અવિરત પ્રેમ
ગૌરાંગ વ્યાસનો જન્મ 24 નવેમ્બર 1938ના રોજ થયો હતો. તેમના ઘરમાં જ સંગીતનું વાતાવરણ હોવાને કારણે બાળપણથી જ તેમને સ્વર અને લયનો વારસો સહજ રીતે પ્રાપ્ત થયો હતો. માત્ર પાંચ વર્ષની નાની વયે તેમણે હાર્મોનિયમ પર રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીનું પ્રિય ભજન ‘વૈષ્ણવજન તો તેને કહીએ’ વગાડીને પોતાની સંગીતયાત્રાના શ્રીગણેશ કર્યા હતા.
જોકે, શરૂઆતના દિવસોમાં તેમણે સંગીતને મુખ્ય વ્યાવસાયિક કારકિર્દી બનાવવાનું વિચાર્યું નહોતું. તેમણે ડિપ્લોમા ઇન મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હતો અને ત્યારબાદ મુંબઈ ખાતે એન્જિનિયર તરીકે નોકરી પણ શરૂ કરી હતી. પરંતુ, જેમના લોહીમાં જ સંગીત વહેતું હોય તેમને મશીનોની દુનિયા વધુ સમય બાંધી શકી નહીં. આંતરિક સ્વરોની ખેંચાણ અને સંગીત પ્રત્યેના ગાઢ સમર્પણના કારણે તેમણે એન્જિનિયરિંગની કારકિર્દીને અલવિદા કહીને પોતાનું આખું જીવન સંગીત સાધનાને સમર્પિત કરી દીધું.
‘લાખો ફૂલાણી’થી સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકેની સફળ શરૂઆત
સંગીત ક્ષેત્રે તેમની વ્યાવસાયિક સફર પિતા અવિનાશ વ્યાસ સાથે સહાયક તરીકે શરૂ થઈ હતી. બ્લોકબસ્ટર ગુજરાતી ફિલ્મ ‘જેસલ તોરલ’માં તેમણે પોતાના પિતા સાથે સહ-સંગીતકાર અને સહાયક તરીકે મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બાદ તેમણે પોતાની આગવી ક્ષમતા સાબિત કરી અને ફિલ્મ ‘લાખો ફૂલાણી’થી સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે ડેબ્યૂ કર્યું.
તેમણે પોતાના પાંચ દાયકાથી પણ વધુ લાંબા કરિયરમાં 100થી વધુ ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું. ગૌરાંગ વ્યાસના સંગીતની ખાસિયત એ હતી કે તેઓ લોકસંગીતના મૂળ તત્વોને આધુનિક વાદ્યો અને વાદ્યવૃંદ (Orchestration) સાથે ખૂબ જ સહજતાથી વણી લેતા હતા.
યાદગાર ફિલ્મો અને કાલજયી સંગીત રચનાઓ
ગૌરાંગ વ્યાસે જે ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું તેમાંથી ઘણી ફિલ્મો આજે પણ તેમના સંગીતને કારણે જ ઓળખાય છે. કેતન મહેતાની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રખ્યાત અને રાષ્ટ્રીય એવોર્ડ વિજેતા ફિલ્મ ‘ભવની ભવાઈ’ (1981) માં તેમનું સંગીત પ્રયોગશીલતાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ હતું.
આ ઉપરાંત તેમની અન્ય કેટલીક અતિ લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં નીચે મુજબની ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે:
મણિયારો
નસીબની બલિહારી
મૈયરમાં મનડું નથી લાગતું
‘મૈયરમાં મનડું નથી લાગતું’ ફિલ્મનું સંગીત એટલું લોકપ્રિય થયું હતું કે તેના ગીતો આજે પણ ગુજરાતના ઘરેઘરમાં ગવાય છે.
બિન-ફિલ્મી સંગીત, ભક્તિસંગીત અને રાસ-ગરબામાં અજોડ પ્રદાન
કેવળ ફિલ્મો પૂરતા સીમિત ન રહેતા, ગૌરાંગ વ્યાસે બિન-ફિલ્મી સંગીત, ભક્તિસંગીત અને ગરબાના આલ્બમ્સમાં પણ અદ્ભુત યોગદાન આપ્યું છે. તેમણે ગુજરાતી ગરબાને નોન-સ્ટોપ ફોર્મેટમાં રજૂ કરીને નવરાત્રીના ઉત્સવને એક નવો વળાંક આપ્યો હતો.
તેમના જાણીતા આલ્બમ્સમાં:
જલારામની ઝુંપડી અને જલારામ બાપાનું હાલરડું
ભજન અનમોલ
ગંગા સતીનાં ભજનો
કહત કબીર
પ્રાચીન પ્રભાતિયાં
નોન સ્ટોપ ડાંડીયા-રાસ
આ આલ્બમ્સે ગુજરાતી ભક્તિસંગીત અને ગરબા સંસ્કૃતિને વિશ્વભરમાં વસતા ગુજરાતીઓ સુધી પહોંચાડવામાં મોટો ભાગ ભજવ્યો હતો.
સંગીત દિગ્ગજો સાથેનું કામ અને લતા મંગેશકર પાસે ગવડાવેલા ગુજરાતી ગીતો
ગૌરાંગ વ્યાસની એક સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ પણ હતી કે તેમણે સંગીત ક્ષેત્રના દિગ્ગજ ગાયકો પાસે ગુજરાતી ગીતો ગવડાવ્યા હતા. તેમણે સ્વર કોકિલા લતા મંગેશકર તેમજ આશા ભોંસલે, રફી સાહેબ અને કિશોર કુમાર જેવા ભારતના મહાન ગાયક-ગાયિકાઓ સાથે કામ કરીને ગુજરાતી ગીતોને એક વૈશ્વિક ઓળખ આપી હતી. લતા મંગેશકરના મધુર અવાજમાં તેમણે તૈયાર કરેલા ગુજરાતી ગીતો આજે પણ સંગીતરસીકોના હૃદયમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે.
ગુજરાતી સંસ્કૃતિ માટે એક અપ્રતિમ ખોટ
ગૌરાંગ વ્યાસનું અવસાન એ માત્ર એક સંગીતકારની વિદાય નથી, પરંતુ ગુજરાતી સુગમ અને લોકસંગીતની એ પેઢીનો અસ્ત છે જેણે ગીત-સંગીતને માત્ર મનોરંજનનું સાધન નહીં, પરંતુ ગુજરાતની સંસ્કૃતિ, પરંપરા, લાગણીઓ અને જીવનશૈલી સાથે જોડવાનું કામ કર્યું હતું.
તેમના નિધનના સમાચાર મળતા જ ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગ, સંગીત જગત, રાજકીય અને સામાજિક ક્ષેત્રના અગ્રણીઓએ ઊંડા શોકની લાગણી વ્યક્ત કરી છે. ગૌરાંગ વ્યાસ ભલે આજે આપણી વચ્ચે ભૌતિક રીતે ઉપસ્થિત નથી, પરંતુ તેમણે સ્વરબદ્ધ કરેલા અમર ગીતો અને મધુર સુરાવલીઓ દ્વારા તેઓ હંમેશા દરેક ગુજરાતીના હૃદયમાં જીવંત રહેશે.
