SIR ની ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાંથી રાઘવ ચઢ્ઢાનું નામ ગાયબ: શું રદ થઈ શકે છે તેમની રાજ્યસભાની સભ્યતા?
પંજાબમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા સ્પેશિયલ ઈન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ની ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવી છે, જેણે દેશના રાજકારણમાં એક નવો વિવાદ ઊભો કર્યો છે. આ ડ્રાફ્ટ લિસ્ટમાંથી આમ આદમી પાર્ટી (AAP) છોડીને ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) માં જોડાયેલા રાજ્યસભા સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢાનું નામ ગાયબ છે. તેમને ASDD (ગેરહાજર, શિફ્ટેડ, મૃત્યુ પામેલા અને ડુપ્લિકેટ) શ્રેણી હેઠળ ‘શિફ્ટેડ’ (અન્ય સ્થળે સ્થાનાંતરિત) તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ ઘટના સામે આવ્યા બાદ રાજકીય આક્ષેપ-પ્રતિઆક્ષેપ શરૂ થઈ ગયા છે અને સવાલ ઊભો થયો છે કે શું મતદાર યાદીમાંથી નામ હટી જવાથી તેમની રાજ્યસભાની સભ્યતા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે?
રાજકીય બદલાનો આક્ષેપ અને આપ-ભાજપ વચ્ચે ટકરાવ
રાઘવ ચઢ્ઢાએ આ ઘટનાને સીધી રીતે રાજકીય બદલાની કાર્યવાહી ગણાવી છે. તેમનો દાવો છે કે તેમનું વોટર આઈડી પંજાબના મોહાલીમાં નોંધાયેલું છે અને તેઓ પંજાબનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા રાજ્યસભાના ચૂંટાયેલા સાંસદ છે. આ સમગ્ર વિવાદનું એક મહત્ત્વનું પાસું એ પણ છે કે એપ્રિલ ૨૦૨૬ માં રાઘવ ચઢ્ઢાએ આમ આદમી પાર્ટી સાથેનો છેડો ફાડીને ભાજપનો કેસરીયો ધારણ કર્યો હતો. તેમની સાથે આપના અન્ય છ રાજ્યસભા સાંસદો પણ ભાજપમાં જોડાયા હતા.
ચઢ્ઢાનો આક્ષેપ છે કે પક્ષપલટો કર્યા બાદ તેમના વિરુદ્ધ આ પ્રકારની કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી છે. બીજી તરફ, આમ આદમી પાર્ટીએ આ આક્ષેપોને તદ્દન પાયાવિહોણા ગણાવ્યા છે. આપનું કહેવું છે કે SIR એ સંપૂર્ણપણે ચૂંટણી પંચની એક સ્વતંત્ર વહીવટી પ્રક્રિયા છે અને તેમાં રાજ્ય સરકાર કે કોઈ રાજકીય પક્ષની કોઈ ભૂમિકા હોતી નથી. આ ઉપરાંત, આપે સામૂહિક આક્ષેપ કર્યો છે કે દિલ્હીની મતદાર યાદીમાં રાઘવ ચઢ્ઢાનું નામ પાછલી તારીખથી (બેકડેટમાં) ઉમેરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો હતો, જેને ચૂંટણી પંચના ધ્યાન પર લાવવામાં આવતાં તુરંત અટકાવી દેવામાં આવ્યો છે.
ડ્રાફ્ટ વોટર લિસ્ટમાંથી ૧૦% નામો ગાયબ: આખરી યાદી હજુ બાકી
પંજાબમાં હાથ ધરાયેલી આ ઝુંબેશ દરમિયાન જાહેર કરાયેલી ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી અંદાજે ૨૦.૬૬ લાખ નામો હટાવવામાં આવ્યા છે, જે રાજ્યના કુલ નોંધાયેલા મતદારોના લગભગ ૯.૭ ટકા જેટલા થાય છે. જોકે, કાનૂની અને વહીવટી દ્રષ્ટિએ સૌથી રાહતની વાત એ છે કે આ માત્ર ‘ડ્રાફ્ટ’ (કાચી) મતદાર યાદી છે, આખરી (ફાઇનલ) યાદી નથી.
ચૂંટણી પંચના નિયમો અનુસાર, જે પણ નાગરિકો કે લોકપ્રતિનિધિઓના નામ આ યાદીમાંથી બાદ થયા છે, તેમની પાસે પોતાનું નામ ફરી ઉમેરવા માટે વાંધા અરજી અને દાવો દાખલ કરવાની સંપૂર્ણ તક છે. પંજાબમાં આ પ્રક્રિયા માટે ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધીનો સમય આપવામાં આવ્યો છે, જ્યારે તમામ વાંધાઓના નિરાકરણ બાદ આખરી મતદાર યાદી ઓક્ટોબર માસમાં પ્રકાસિત કરવામાં આવશે.
શું મતદાર યાદીમાંથી નામ કપાતાં રાજ્યસભા સભ્યપદ રદ થાય?
સામાન્ય રીતે લોકોમાં એવી માન્યતા હોય છે કે જો કોઈ સાંસદ કે વિધાયકનું નામ મતદાર યાદીમાંથી નીકળી જાય, તો તેનું પદ પણ આપોઆપ રદ થઈ જાય છે. પરંતુ રાજ્યસભાના કિસ્સામાં કાયદો સાવ અલગ છે.
લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, ૧૯૫૧ (Representation of the People Act, 1951) ની કલમ ૩ અનુસાર, રાજ્યસભાના સભ્ય બનવા માટે વ્યક્તિ ભારતના કોઈપણ સંસદીય મતક્ષેત્રનો માન્ય મતદાર હોવો જરૂરી છે. વર્ષ ૨૦૦૩ માં કરવામાં આવેલા ઐતિહાસિક કાનૂની સુધારા પહેલાં એવો નિયમ હતો કે ઉમેદવાર જે રાજ્યમાંથી રાજ્યસભાની ચૂંટણી લડતો હોય, તે જ રાજ્યની મતદાર યાદીમાં તેનું નામ હોવું ફરજિયાત હતું. પરંતુ ૨૦૦૩ ના સુધારા બાદ આ શરત દૂર કરવામાં આવી હતી.
આ કાનૂની જોગવાઈનો અર્થ એ થાય છે કે જો પંજાબની મતદાર યાદીમાંથી રાઘવ ચઢ્ઢાનું નામ કાયમી ધોરણે હટી પણ જાય, પરંતુ ભારત દેશના અન્ય કોઈ પણ સંસદીય વિસ્તાર (જેમ કે દિલ્હી) ની મતદાર યાદીમાં તેમનું નામ માન્ય રીતે નોંધાયેલું હોય, તો માત્ર પંજાબની યાદીમાંથી નામ કપાવાના આધારે તેમનું રાજ્યસભા સભ્યપદ રદ થઈ શકતું નથી.
સંસદસભ્યની અયોગ્યતાના કાનૂની માપદંડો
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૦૨ અને લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ હેઠળ સાંસદને અયોગ્ય ઠેરવવા માટેના ચોક્કસ કારણો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ શરતોમાં ‘ચોક્કસ રાજ્યની મતદાર યાદીમાં નામ ન હોવું’ એ અયોગ્યતાનું કારણ નથી.
કોઈપણ સાંસદનું પદ મુખ્યત્વે નીચે મુજબના સંજોગોમાં જઈ શકે છે:
લાભનું પદ: જો સાંસદ કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકાર હેઠળ કોઈ અયોગ્ય ઠેરવતું લાભનું પદ ધારણ કરે.
માનસિક અસ્વસ્થતા કે નાદારી: જો સક્ષમ અદાલત દ્વારા તેને માનસિક રીતે અસ્વસ્થ જાહેર કરવામાં આવે અથવા તેને નાદાર જાહેર કરાય.
વિદેશી નાગરિકતા: જો વ્યક્તિ સ્વેચ્છાએ કોઈ અન્ય દેશની નાગરિકતા સ્વીકારી લે.
પક્ષપલટો કાયદો (૧૦મી અનુસૂચિ): જો કોઈ સાંસદ પોતાના પક્ષના આદેશ (વ્હિપ) નું ઉલ્લંઘન કરે અથવા પક્ષમાંથી રાજીનામું આપ્યા વિના અન્ય પક્ષમાં જોડાય (જ્યાં સુધી જરૂરી કાનૂની સંખ્યાબળ સાથે વિલય ન થયો હોય).
ગેરહાજરી: જો કોઈ સાંસદ ગૃહની પરવાનગી વગર સતત ૬૦ દિવસ સુધી તમામ બેઠકોમાં ગેરહાજર રહે.
અયોગ્યતા અંગે આખરી નિર્ણય કોનો?
જો કોઈ સાંસદની અયોગ્યતા અંગે વિવાદ ઊભો થાય, તો નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૦૩ હેઠળ નક્કી થયેલી છે. બંધારણ અનુસાર, અનુચ્છેદ ૧૦૨(૧) હેઠળ સાંસદની અયોગ્યતાનો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય ત્યારે આ મામલો દેશના રાષ્ટ્રપતિ પાસે જાય છે. રાષ્ટ્રપતિ આ વિષય પર નિર્ણય લેતાં પહેલાં ભારતના ચૂંટણી પંચની સલાહ લે છે અને તે સલાહ મુજબ જ કાર્યવાહી કરે છે.
જોકે, જો અયોગ્યતાનો મુદ્દો પક્ષપલટા વિરોધી કાયદા (દસમી અનુસૂચિ) હેઠળનો હોય, તો નિર્ણય લેવાની સંપૂર્ણ સત્તા સંબંધિત ગૃહના અધ્યક્ષ પાસે હોય છે. રાજ્યસભાના કિસ્સામાં આ આખરી સત્તા રાજ્યસભાના સભાપતિ (ઉપરાષ્ટ્રપતિ) પાસે રહેલી છે.
રાઘવ ચઢ્ઢાના કિસ્સામાં વર્તમાન સ્થિતિનું આકલન
સમગ્ર કાનૂની અને વહીવટી પ્રક્રિયાનું વિશ્લેષણ કરતાં સ્પષ્ટ થાય છે કે હાલના તબક્કે રાઘવ ચઢ્ઢાનું રાજ્યસભા સભ્યપદ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે:
૧. પંજાબની યાદીમાં તેમનું નામ માત્ર ‘ડ્રાફ્ટ’ સ્તરેથી બાદ થયું છે અને તેમને ‘શિફ્ટેડ’ દર્શાવાયા છે.
૨. ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધી તેમની પાસે યોગ્ય દસ્તાવેજો રજૂ કરીને નામ પુનઃ નોંધાવવાનો કાનૂની અધિકાર છે.
૩. જો પંજાબની યાદીમાં નામ ન પણ ઉમેરાય, તો પણ જો તેઓ ભારતના અન્ય કોઈ પણ ક્ષેત્રના નોંધાયેલા મતદાર રહેશે, તો તેમની સાંસદ તરીકેની પાત્રતા પર કોઈ આંચ આવશે નહીં.
