કર્મભૂમિ પ્રત્યેની નિષ્ઠા જ સાચું કર્તવ્ય: લંડનમાં મોહન ભાગવતે હિંદુત્વ, વૈવિધ્ય અને રાષ્ટ્રભાવના અંગે શું કહ્યું?
રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે લંડનમાં યોજાયેલા ‘સેલિબ્રેશન ઑફ વનનેસ’ કાર્યક્રમ દરમિયાન હિંદુત્વ, રાષ્ટ્રભાવના, વૈવિધ્ય અને વિદેશમાં વસતા ભારતીય મૂળના હિંદુઓની જવાબદારી જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા હતા. મોટી સંખ્યામાં સમુદાયના આગેવાનો, વિદ્યાર્થીઓ, સ્વયંસેવકો અને હિંદુ સમાજના પ્રતિનિધિઓની હાજરીમાં યોજાયેલા આ કાર્યક્રમમાં ભાગવતને અગાઉથી મોકલવામાં આવેલા વિવિધ પ્રશ્નોના જવાબ આપવાની તક મળી હતી.
વિદેશમાં વસતા હિંદુઓ માટે પોતાની જન્મભૂમિ અને કર્મભૂમિ વચ્ચેની નૈતિક જવાબદારી શું હોવી જોઈએ, તે અંગેનો પ્રશ્ન પણ આ કાર્યક્રમમાં ચર્ચાનો મહત્વનો વિષય રહ્યો. આ પ્રશ્નના જવાબમાં મોહન ભાગવતે સ્પષ્ટતા કરી કે વ્યક્તિ જ્યાં જન્મે છે તે તેની જન્મભૂમિ છે, પરંતુ જ્યાં તે જીવન જીવે છે, કામ કરે છે અને સમાજ તથા દેશ માટે પોતાની જવાબદારી નિભાવે છે તે તેની કર્મભૂમિ છે.
કર્મભૂમિ પ્રત્યેની વફાદારી સૌથી મહત્વની
મોહન ભાગવતના ભાષણનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ બ્રિટનમાં રહેતા ભારતીય મૂળના હિન્દુઓની દેશ પ્રત્યેની વફાદારી સાથે સંબંધિત હતો. તેમણે કહ્યું કે જો કોઈ વ્યક્તિ ખરેખર હિન્દુ મૂલ્યોને સમજે છે, તો તેના જન્મસ્થળ અને તેના કર્મ વચ્ચે કોઈ સંઘર્ષ હોવાની જરૂર નથી.
તેમના મતે, ભારત કોઈ વ્યક્તિની જન્મભૂમિ હોઈ શકે છે, ત્યાંથી તેને સંસ્કાર અને સાંસ્કૃતિક વારસો મળ્યો હોઈ શકે છે, પરંતુ જો તેનું વર્તમાન જીવન બ્રિટનમાં છે તો બ્રિટન તેની કર્મભૂમિ છે. એટલે ત્યાં રહેતા હિંદુએ પોતાના કર્મ, ફરજ અને નાગરિક જવાબદારી બ્રિટન પ્રત્યે નિષ્ઠાપૂર્વક નિભાવવી જોઈએ.
તેમણે ખાસ કરીને કહ્યું કે હિંદુત્વ વ્યક્તિને પોતાની કર્મભૂમિ સાથે વિશ્વાસઘાત કરવાનું શીખવતું નથી. જો ક્યારેક ભારત અને બ્રિટનના હિતો વચ્ચે કોઈ પ્રકારનો સીધો સંઘર્ષ ઊભો થાય, તો બ્રિટનમાં વસતા હિંદુઓએ બ્રિટનના નાગરિક તરીકે પોતાના દેશની સાથે ઊભા રહેવું જોઈએ.
આ નિવેદન દ્વારા ભાગવતે વિદેશમાં વસતા ભારતીયો સામે વારંવાર ઉઠતા એક સવાલનો જવાબ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો—શું કોઈ વ્યક્તિ પોતાની સાંસ્કૃતિક મૂળ સાથે જોડાયેલી રહીને પોતાના વર્તમાન દેશ પ્રત્યે સંપૂર્ણ નિષ્ઠાવાન રહી શકે? ભાગવતના મત પ્રમાણે તેનો જવાબ હા છે.
જન્મભૂમિ, કર્મભૂમિ અને પુણ્યભૂમિ
ભાગવતે પોતાના વિચારોમાં જન્મભૂમિ, કર્મભૂમિ અને પુણ્યભૂમિ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. વ્યક્તિ જ્યાં જન્મે છે તે જન્મભૂમિ છે. જે ભૂમિ તેના જીવનના સંસ્કાર, આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો સાથે જોડાયેલી છે તે પુણ્યભૂમિ તરીકે જોવામાં આવે છે. જ્યારે વ્યક્તિ જ્યાં રહીને પોતાનું કાર્ય કરે છે, પરિવારનું જીવન બનાવે છે અને સમાજ માટે યોગદાન આપે છે તે કર્મભૂમિ છે.
આ ત્રણેય ઓળખ એકબીજાના વિરોધમાં હોવી જરૂરી નથી. કોઈ વ્યક્તિ ભારત સાથે પોતાના સાંસ્કૃતિક મૂળથી જોડાયેલી રહી શકે છે અને સાથે સાથે બ્રિટન, અમેરિકા, કેનેડા કે અન્ય કોઈ દેશની જવાબદાર નાગરિક પણ બની શકે છે.
આ વિચાર ખાસ કરીને આજના વૈશ્વિક યુગમાં મહત્વનો બની જાય છે. લાખો ભારતીય મૂળના લોકો વિશ્વના અલગ-અલગ દેશોમાં વસે છે. તેઓ પોતાની ભાષા, સંસ્કૃતિ, તહેવારો અને પરંપરાઓને જાળવી રાખે છે, પરંતુ તેમની નવી પેઢીઓ જે દેશોમાં ઉછરે છે ત્યાંની સામાજિક વ્યવસ્થા અને નાગરિક જીવનનો પણ ભાગ બને છે.
‘વિશ્વ એક પરિવાર’ની વિચારધારા
લંડનના કાર્યક્રમમાં ભાગવતે વૈશ્વિક સ્તરે માનવતાની સેવા કરવાની વાત પણ કરી. તેમના મતે, આજે દુનિયા એકબીજા સાથે અગાઉ કરતાં ઘણી વધારે જોડાયેલી છે. ટેક્નોલોજી, વેપાર, શિક્ષણ અને પ્રવાસના કારણે દેશોની સરહદો હોવા છતાં લોકો એકબીજા પર અનેક રીતે નિર્ભર બન્યા છે.
આ સંદર્ભમાં તેમણે ‘Think Globally, Act Locally’ એટલે કે વૈશ્વિક સ્તરે વિચારવાની અને સ્થાનિક સ્તરે કાર્ય કરવાની ભાવના પર ભાર મૂક્યો.
તેનો અર્થ એ છે કે વ્યક્તિએ સમગ્ર માનવજાતના કલ્યાણ વિશે વિચારવું જોઈએ, પરંતુ પોતાની આસપાસના સમાજથી શરૂઆત કરવી જોઈએ. પોતાના શહેર, પડોશ, કાર્યસ્થળ અને સમુદાયમાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવવાનો પ્રયાસ કરવો એ વૈશ્વિક માનવતાની સેવા તરફનું પ્રથમ પગલું બની શકે છે.
ભાગવતના વિચારો અનુસાર, કોઈ વ્યક્તિ પોતાની કર્મભૂમિ પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન રહીને પણ સમગ્ર વિશ્વ માટે સારું કામ કરી શકે છે. રાષ્ટ્રપ્રેમ અને માનવતાની સેવા એકબીજાના વિરોધી નથી.
હિંદુત્વનો અર્થ માત્ર ધાર્મિક વિધિઓ નથી
હિંદુત્વની વ્યાખ્યા અંગે પણ મોહન ભાગવતે મહત્વપૂર્ણ વાત કરી. તેમણે હિંદુત્વને માત્ર કોઈ ચોક્કસ પૂજા પદ્ધતિ, ધાર્મિક વિધિ અથવા જીવનશૈલી સુધી સીમિત ન ગણાવ્યું.
તેમના મતે હિંદુ વિચારધારાની એક વિશેષતા એ છે કે તે વિવિધતાને સ્વીકારવાની અને અલગ-અલગ માર્ગોનું સન્માન કરવાની ભાવના ધરાવે છે.
‘હું સાચો છું અને તમે ખોટા છો’ના બદલે ‘હું પણ સાચો હોઈ શકું છું અને તમે પણ સાચા હોઈ શકો છો’ એવી માનસિકતા હિંદુ વિચારધારાની વિશેષતા હોવાનું તેમણે જણાવ્યું.
આ વિચાર આજના સમયમાં ખાસ ચર્ચાસ્પદ છે. વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય મતભેદો જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં એકબીજાની માન્યતાઓને સમજવી અને મતભેદ હોવા છતાં સાથે રહેવાની ક્ષમતા સમાજ માટે અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.
એકતા માટે એકસરખા બનવાની જરૂર નથી
ભાગવતે વૈવિધ્ય અને એકતાને સમજાવવા માટે સરળ ઉદાહરણ આપ્યું. તેમની વાતનો સાર એવો હતો કે દુનિયામાં દરેક વ્યક્તિ અને દરેક સમાજ એકસરખો બની શકે તેમ નથી અને બનવો પણ જોઈએ નહીં.
ભાષા, વસ્ત્ર, ખોરાક, પૂજા પદ્ધતિ, પરંપરા અને જીવનશૈલીમાં તફાવત હોવો સ્વાભાવિક છે. આ તફાવતોને દૂર કરીને જ એકતા સ્થાપિત કરી શકાય એવું જરૂરી નથી.
તેમના મતે, એકતા એટલે સમાનતા નહીં પરંતુ વિવિધતાની વચ્ચે સહઅસ્તિત્વ.
જેમ પૃથ્વી પર પડતું અલગ-અલગ સ્થળનું પાણી અંતે સમુદ્ર તરફ જાય છે, તેમ અલગ-અલગ માન્યતાઓ અને જીવનમાર્ગો અંતે એક જ માનવતાની ભાવના તરફ લઈ જઈ શકે છે. આ વિચારને તેમણે ‘વૈવિધ્યમાં એકતા’ સાથે જોડ્યો.
સાથે રહેવું અને સાથે કામ કરવું
મોહન ભાગવતે પોતાના સંબોધનમાં સમાજમાં અલગાવ કરતાં સહકારને વધારે મહત્વ આપ્યું. તેમણે કહ્યું કે લોકોને અલગ-અલગ રહેવાની જરૂર નથી. લોકો સાથે ચાલી શકે છે, સાથે કામ કરી શકે છે અને સાથે રહી શકે છે.
આ વિચાર માત્ર ધાર્મિક સમુદાય પૂરતો મર્યાદિત નથી. વિવિધ સમાજો, સંસ્કૃતિઓ અને વિચારો ધરાવતા લોકો વચ્ચે સંવાદ અને સહકાર કેવી રીતે વધારી શકાય તે દિશામાં પણ તેને જોઈ શકાય છે.
તેમણે RSSને સેવા આધારિત સંગઠન તરીકે રજૂ કર્યું અને આવનારી પેઢીઓ સમાજસેવા અને માનવકલ્યાણની ભાવનાને આગળ વધારશે તેવી આશા વ્યક્ત કરી.
‘હિંદુ રાષ્ટ્ર’ અંગે ભાગવતની સમજ
કાર્યક્રમ દરમિયાન ‘હિંદુ રાષ્ટ્ર’ શબ્દનો અર્થ પણ ચર્ચામાં આવ્યો. મોહન ભાગવતના જણાવ્યા પ્રમાણે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ દુનિયાને એ વિચાર સમજાવવાનો છે કે વૈવિધ્ય સ્વાભાવિક છે અને એકતા પણ એટલી જ મૂળભૂત સત્યતા છે.
તેમના મતે સમાજમાં અનેક પ્રકારના લોકો, માન્યતાઓ અને જીવનપદ્ધતિઓ હોઈ શકે છે. કોઈ એક પ્રકારની સમાનતા લાદવાને બદલે વિવિધતાને સ્વીકારીને સમાજને એકસાથે રાખવાની વિચારધારા જરૂરી છે.
આ સંદર્ભમાં ‘હિંદુ રાષ્ટ્ર’ને તેઓ માત્ર રાજકીય સંકલ્પના તરીકે નહીં પરંતુ એક વિશાળ સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક વિચાર તરીકે રજૂ કરે છે.
‘નેશન’ અને ‘રાષ્ટ્ર’ વચ્ચેનો તફાવત
મોહન ભાગવતે ‘નેશન’ અને ‘રાષ્ટ્ર’ શબ્દો વચ્ચેના તફાવત અંગે પણ પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા. તેમના અનુસાર ‘Nation’ શબ્દને ‘રાષ્ટ્ર’નો સીધો અનુવાદ માનવો યોગ્ય નથી.
તેમણે સમજાવ્યું કે કોઈ પણ સમાજને સમજતી વખતે જો આપણે વિરોધ અને દુશ્મનીના દૃષ્ટિકોણથી વિચારીએ તો સમસ્યાઓ વધુ ગંભીર બને છે. તેના બદલે સહઅસ્તિત્વ અને પરસ્પર સન્માનની ભાવના અપનાવવી જરૂરી છે.
‘જિયો અને જીવા દો’ની ભાવના આ વિચારનું સરળ સ્વરૂપ છે. વ્યક્તિ પોતાના અધિકારો સાથે બીજાના અધિકારોનું પણ સન્માન કરે, તો સમાજમાં સંઘર્ષ ઘટાડવાની શક્યતા વધી શકે છે.
ભાગવતના મતે, રાષ્ટ્રની રચનામાં માત્ર ભાષા અથવા સંસ્કૃતિની સમાનતા જ મહત્વની નથી. લોકોને એકસાથે રાખનારી સામાજિક વ્યવસ્થા, પરસ્પર જવાબદારી અને નિયમો પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
આજના વૈશ્વિક સમાજ માટે સંદેશ
લંડનમાં મોહન ભાગવતનું સંબોધન એવા સમયે થયું છે જ્યારે ભારતીય મૂળના લોકો વિશ્વના અનેક દેશોમાં પોતાની ઓળખ બનાવી રહ્યા છે. એક તરફ તેઓ પોતાના મૂળ દેશની ભાષા અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા રહેવા માગે છે, તો બીજી તરફ તેઓ જે દેશમાં રહે છે તેની સામાજિક અને નાગરિક વ્યવસ્થાનો અભિન્ન ભાગ પણ છે.
આ પરિસ્થિતિમાં ‘કર્મભૂમિ પ્રત્યેની નિષ્ઠા’નો વિચાર વિદેશમાં વસતા ભારતીય સમુદાય માટે ખાસ મહત્વ ધરાવે છે.
તેમના સંદેશનો એક મહત્વનો ભાગ એવો પણ છે કે સાંસ્કૃતિક ઓળખ જાળવી રાખવી અને સ્થાનિક સમાજ પ્રત્યે જવાબદાર રહેવું—આ બંને બાબતોને પરસ્પર વિરોધી માનવાની જરૂર નથી.
લંડનના ‘સેલિબ્રેશન ઑફ વનનેસ’ કાર્યક્રમમાં મોહન ભાગવતે હિંદુત્વને વિવિધતા સ્વીકારતી, સેવા પર ભાર મૂકતી અને સહઅસ્તિત્વની વિચારધારા તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. કર્મભૂમિ પ્રત્યે વફાદારી, જન્મભૂમિ સાથેનો સાંસ્કૃતિક સંબંધ અને સમગ્ર માનવજાત માટે સેવા—આ ત્રણેય બાબતો એકસાથે ચાલી શકે છે એવો તેમનો મુખ્ય સંદેશ રહ્યો.
વિદેશમાં વસતા હિંદુઓ માટે તેમનો સંદેશ સ્પષ્ટ હતો કે પોતાની સાંસ્કૃતિક ઓળખ જાળવી રાખવી એ તેમની પસંદગી અને વારસાનો ભાગ હોઈ શકે છે, પરંતુ જ્યાં તેઓ રહે છે તે દેશ પ્રત્યેની નાગરિક જવાબદારી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
વૈવિધ્યને સ્વીકારીને એકતા જાળવવી, અલગ વિચાર ધરાવતા લોકો સાથે સંવાદ કરવો અને પોતાના સમાજથી શરૂઆત કરીને સમગ્ર માનવતાના કલ્યાણ વિશે વિચારવું—આ વિચારોને ભાગવતે હિંદુત્વના વ્યાપક દૃષ્ટિકોણ સાથે જોડ્યા.
આ રીતે જોવામાં આવે તો લંડનના તેમના સંબોધનનો કેન્દ્રબિંદુ માત્ર ‘હિંદુત્વ’ની વ્યાખ્યા પૂરતો મર્યાદિત નહોતો. તેમાં ઓળખ, જવાબદારી, રાષ્ટ્રભાવના, વૈશ્વિક નાગરિકતા અને વિવિધ સમાજો વચ્ચે સહઅસ્તિત્વ જેવા આજના સમયમાં અત્યંત પ્રાસંગિક પ્રશ્નોનો પણ સમાવેશ થતો હતો.
