અમેરિકામાં જન્મજાત નાગરિકતાનો અધિકાર યથાવત: ટ્રમ્પના એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર પર કોર્ટે મૂકી વચગાળાની રોક
અમેરિકાના રાજકારણમાં અને ખાસ કરીને ઇમિગ્રેશન નીતિઓમાં ફરી એકવાર મોટો ભૂકંપ આવ્યો છે. અમેરિકાના પૂર્વ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા બર્થરાઇટ સિટિઝનશિપ (Birthright Citizenship) એટલે કે જન્મના આધારે મળતી નાગરિકતા પર મૂકવામાં આવેલા પ્રતિબંધના પ્રયાસને યુએસ ફેડરલ કોર્ટે મોટો ઝટકો આપ્યો છે. મેરીલેન્ડની ફેડરલ ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટના જજ ડેબોરાહ બોર્ડમેને (Deborah Boardman) ટ્રમ્પ પ્રશાસનના નવા એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડરના અમલીકરણ પર પ્રાથમિક સ્ટે (Injunction) આપી દીધો છે.
આ નિર્ણયથી અમેરિકામાં વસતા લાખો ઇમિગ્રન્ટ પરિવારો, ખાસ કરીને ભારતીય સમુદાય અને વિદેશી વિદ્યાર્થીઓને મોટી રાહત મળી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અમેરિકી બંધારણ હેઠળ મળતો આ અધિકાર કોઈ એક એક્ઝિક્યુટિવ આદેશ દ્વારા સરળતાથી છીનવી શકાય નહીં.
શું હતો ટ્રમ્પનો નવો એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર?
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન 6 ઓગસ્ટના રોજ એક નવો વિવાદાસ્પદ આદેશ જાહેર કર્યો હતો. આ આદેશ મુજબ, અમેરિકામાં જન્મેલા એવા બાળકોને આપમેળે (Automatically) નાગરિકતા ન આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો જેના માતા-પિતામાંથી કોઈ પણ વ્યક્તિ પાસે અમેરિકાની કાયમી નાગરિકતા (Green Card) કે કાયદેસરની નાગરિકતા ન હોય.
ટ્રમ્પ પ્રશાસને આ આદેશ પાછળ ‘બર્થ ટૂરિઝમ’ (Birth Tourism) નામના દૂષણને રોકવાની દલીલ કરી હતી. બર્થ ટૂરિઝમ એટલે કે વિદેશી મહિલાઓ માત્ર પોતાના બાળકને અમેરિકી નાગરિકતા અપાવવાના હેતુથી ટુરિસ્ટ વિઝા પર અમેરિકા આવે છે અને ત્યાં બાળકને જન્મ આપે છે. ટ્રમ્પનું માનવું હતું કે આ નીતિનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે અને તેનાથી અમેરિકાના સ્થાનિક સંસાધનો પર બોજ પડે છે.
કોર્ટમાં પડકાર અને જજનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય
ટ્રમ્પના આ આદેશ સામે વિવિધ માનવાધિકાર સંગઠનો, નાગરિક અધિકાર જૂથો અને ઇમિગ્રેશન ક્ષેત્રે કામ કરતી સંસ્થાઓએ તુરંત કોર્ટના દરવાજા ખટખટાવ્યા હતા. મેરીલેન્ડની કોર્ટમાં આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન જજ ડેબોરાહ બોર્ડમેને ટ્રમ્પ પ્રશાસનની દલીલોને ફગાવી દીધી હતી.
જજ બોર્ડમેને પોતાના ચુકાદામાં નોંધ્યું કે:
બંધારણીય સુરક્ષાનું ઉલ્લંઘન: નવા આદેશની જોગવાઈઓ અમેરિકી બંધારણ દ્વારા નાગરિકો અને રહેવાસીઓને આપવામાં આવેલી મૂળભૂત સુરક્ષા સાથે સીધી અથડામણમાં આવે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓનું અનાદર: ભૂતકાળમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જન્મજાત નાગરિકતા અંગે જે ચુકાદા આપ્યા છે, તેનો અનાદર કરીને આ ઓર્ડર લાગુ કરી શકાય નહીં.
અસરકારક રોક જરૂરી: કેસનો આખરી નિર્ણય ન આવે ત્યાં સુધી આ આદેશના અમલીકરણ પર રોક લગાવવી જરૂરી છે જેથી કોઈ પણ બાળકના બંધારણીય અધિકારોનું હનન ન થાય.
અમેરિકી બંધારણનો 14મો સુધારો: વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્ર
અમેરિકામાં જન્મજાત નાગરિકતાનો આધાર બંધારણનો 14મો સુધારો (14th Amendment) છે, જે 1868માં અપનાવવામાં આવ્યો હતો. આ સુધારાના સીઝનલ ક્લોઝ (Citizenship Clause) માં સ્પષ્ટપણે લખાયેલું છે:
“અમેરિકામાં જન્મેલી અથવા કુદરતી રીતે નાગરિક બનેલી અને તેના ક્ષેત્રાધિકાર હેઠળ આવતી તમામ વ્યક્તિઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને તેઓ જે રાજ્યમાં રહે છે તેના નાગરિક છે.”
સુપ્રીમ કોર્ટે પણ 1898ના ઐતિહાસિક યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિરુદ્ધ વોંગ કિમ આર્ક (United States v. Wong Kim Ark) કેસમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે અમેરિકાની ધરતી પર જન્મેલું બાળક – પછી ભલે તેના માતા-પિતા વિદેશી નાગરિક હોય – તે આપમેળે અમેરિકી નાગરિક બને છે. માત્ર વિદેશી દૂતાવાસના રાજદૂતો (Diplomats) ના બાળકો જ આમાંથી મુક્ત છે.
ટ્રમ્પ પ્રશાસનની કાનૂની ટીમ આ 14મા સુધારાની વ્યાખ્યા બદલવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, જેનો કાનૂની નિષ્ણાતો અને બંધારણીય વિશ્લેષકો સખત વિરોધ કરી રહ્યા છે.
ઇમિગ્રન્ટ પરિવારો અને ખાસ કરીને ભારતીયો પર અસર
અમેરિકામાં વસતા લાખો ભારતીય આઇટી વ્યાવસાયિકો, જેઓ H-1B વિઝા પર છે અને વર્ષોથી ગ્રીન કાર્ડની રાહ જોઈ રહ્યા છે, તેમના માટે આ ચુકાદો અત્યંત આશ્વાસનરૂપ છે.
પરિવારોની ચિંતા દૂર થઈ: જો ટ્રમ્પનો આદેશ લાગુ થઈ ગયો હોત, તો H-1B વિઝા ધારકોના અમેરિકામાં જન્મેલા બાળકો પણ અમેરિકી નાગરિકતાથી વંચિત રહી જાત.
ભવિષ્યની અસુરક્ષા પર લગામ: વિઝા રિન્યૂઅલમાં વિલંબ કે અન્ય ટેકનિકલ સમસ્યાઓના કારણે ઇમિગ્રન્ટ પરિવારોના બાળકોનું ભવિષ્ય અંધકારમય બનવાનું જોખમ વધી ગયું હતું, જે હાલ પુરતું ટળી ગયું છે.
આગળનો કાનૂની રસ્તો: શું ટ્રમ્પ પ્રશાસન સુપ્રીમ કોર્ટ જશે?
મેરીલેન્ડ કોર્ટના આ વચગાળાના સ્ટે બાદ એ નક્કી છે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન આ નિર્ણયને ઉચ્ચ અપીલ કોર્ટ (Circuit Court of Appeals) અને ત્યારબાદ અમેરિકી સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારશે.
જોકે, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ આ આદેશને લીગલ માન્યતા મળવી ખૂબ મુશ્કેલ છે, કારણ કે બંધારણના 14મા સુધારાને બદલવા માટે માત્ર એક એક્ઝિક્યુટિવ આદેશ કાફી નથી. તેના માટે યુએસ કોંગ્રેસ (સંસદ) માં બે-તૃતીયાંશ બહુમતી સાથે બંધારણીય સુધારો કરવો પડે, જે વર્તમાન રાજકીય સ્થિતિમાં લગભગ અશક્ય છે.
મુખ્ય મુદ્દાઓ એક નજરે
મુખ્ય નિર્ણય: જજ ડેબોરાહ બોર્ડમેને ટ્રમ્પના બર્થરાઇટ સિટિઝનશિપ પરના ઓર્ડર પર સ્ટે મૂક્યો.
ટ્રમ્પનો દાવો: ‘બર્થ ટૂરિઝમ’ અને ગેરકાયદે ઇમિગ્રેશન રોકવા આ કડક નિર્ણય જરૂરી હતો.
બંધારણીય આધાર: અમેરિકી બંધારણનો 14મો સુધારો જન્મજાત નાગરિકતાની પૂર્ણ ગેરંટી આપે છે.
લાભાર્થી: અમેરિકામાં જન્મેલા વિદેશી નાગરિકો અને H-1B/L-1 વિઝા ધારકોના બાળકો.
અંતમાં, કોર્ટના આ આદેશથી હાલ પુરતી ટ્રમ્પ પ્રશાસનની આ કડક નીતિ અટકી ગઈ છે. પરંતુ આ મુદ્દો આગામી દિવસોમાં અમેરિકાના રાજકારણમાં અને કાનૂની લડાઈઓમાં કેન્દ્રસ્થાને રહેશે તેમાં કોઈ શંકા નથી.
