BRICS સમિટમાં બાંગ્લાદેશની ગેરહાજરી: ભારતના આમંત્રણ છતાં ઢાકાએ કેમ બનાવી રાખ્યું અંતર?
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધો છેલ્લા કેટલાક સમયથી રાજદ્વારી તણાવમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે. બંને દેશો ભૌગોલિક રીતે એકબીજાના નજીકના પડોશી છે અને વેપાર, સુરક્ષા, સરહદ, નદીના પાણી, ઊર્જા તથા પ્રાદેશિક સહકાર જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર પરસ્પર નિર્ભરતા ધરાવે છે. તેમ છતાં, તાજેતરના રાજકીય પરિવર્તનો બાદ બંને દેશો વચ્ચેનો વિશ્વાસ અગાઉની સરખામણીમાં નબળો પડ્યો છે.
આ જ પૃષ્ઠભૂમિમાં દિલ્હીમાં યોજાનારી BRICS સમિટમાં બાંગ્લાદેશની ગેરહાજરીને મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. ભારત તરફથી બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહમાનને ભારત આવવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હોવાના દાવા સામે ઢાકા તરફથી એવું કહેવામાં આવ્યું કે આમંત્રણ યોગ્ય રીતે આપવામાં આવ્યું નહોતું. આ નિવેદને બંને દેશો વચ્ચેની રાજદ્વારી ખેંચતાણને વધુ ચર્ચામાં લાવી છે.
આમંત્રણ હતું કે નહીં? વિવાદનું કેન્દ્ર શું છે?
બાંગ્લાદેશના વિદેશ રાજ્ય મંત્રી હુસેન કબીર તરફથી કરવામાં આવેલા નિવેદને સમગ્ર મુદ્દાને નવી દિશા આપી છે. તેમનું કહેવું હતું કે જો બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાનને યોગ્ય રીતે આમંત્રણ જ આપવામાં આવ્યું ન હોય તો તેઓ સમિટમાં કેવી રીતે હાજરી આપી શકે?
આ નિવેદનથી એવું ચિત્ર ઊભું થયું કે જાણે ભારત તરફથી બાંગ્લાદેશને કોઈ સત્તાવાર આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું જ નહોતું. બીજી તરફ, ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાનને ભારત આવવા માટે ઔપચારિક આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું છે.
આથી વિવાદ માત્ર BRICS સમિટમાં હાજરી પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી. મૂળ પ્રશ્ન એ બની ગયો છે કે બંને દેશો એક જ રાજદ્વારી ઘટનાને અલગ-અલગ રીતે કેમ રજૂ કરી રહ્યા છે?
આ પ્રકારની જાહેર નિવેદનબાજી સામાન્ય રીતે ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે બે દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનું સ્તર ઘટતું હોય અને બંને સરકારો પોતાના ઘરઆંગણે અલગ રાજકીય સંદેશ આપવા માંગતી હોય.
બાંગ્લાદેશ માટે BRICS સમિટ શા માટે મહત્વપૂર્ણ હતી?
BRICS મૂળભૂત રીતે ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ વચ્ચે સહકાર વધારવા માટે રચાયેલું મંચ છે. સમય જતાં તેનું ભૌગોલિક અને રાજકીય મહત્વ પણ વધ્યું છે. વૈશ્વિક અર્થતંત્ર, વિકાસ, ઊર્જા, વેપાર અને વૈકલ્પિક આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થાઓ અંગે BRICSની ચર્ચા હવે વધુ પ્રભાવશાળી બની છે.
બાંગ્લાદેશ પોતે BRICSનો સંપૂર્ણ સભ્ય દેશ ન હોવા છતાં, પ્રાદેશિક સંગઠન BIMSTECના અધ્યક્ષ તરીકે આવા ઉચ્ચસ્તરીય મંચ સાથે જોડાવાનો રાજદ્વારી અવસર મેળવી શકે છે. BIMSTECમાં બાંગ્લાદેશ ઉપરાંત ભારત, ભૂટાન, નેપાળ, શ્રીલંકા, મ્યાનમાર અને થાઇલેન્ડનો સમાવેશ થાય છે.
આ સંગઠન બંગાળની ખાડીના દેશોને એકબીજાની નજીક લાવવાનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ છે. તેથી બાંગ્લાદેશ જો BIMSTECના અધ્યક્ષ તરીકે BRICS સમિટમાં હાજર રહેત, તો તે માત્ર ભારતની મુલાકાત ન ગણાત, પરંતુ સમગ્ર પ્રાદેશિક સહકાર માટે મહત્વપૂર્ણ હાજરી બની શકત.
ઢાકાની નીતિમાં બદલાવ કેમ દેખાઈ રહ્યો છે?
બાંગ્લાદેશમાં રાજકીય પરિવર્તન બાદ તેની વિદેશ નીતિમાં પણ નોંધપાત્ર ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. અગાઉ ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધોમાં નજીકના રાજકીય સંપર્કો અને નિયમિત ઉચ્ચસ્તરીય મુલાકાતો જોવા મળતી હતી. હવે ઢાકા પોતાની વિદેશ નીતિમાં વધુ અંતર રાખવા અને પોતાના હિતોને અલગ રીતે રજૂ કરવા માગે છે.
વડાપ્રધાનની ભારત મુલાકાતને લઈને પણ બંને દેશો વચ્ચે સહમતી બની શકી નથી. ઢાકા તરફથી સંકેત આપવામાં આવી રહ્યો છે કે બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાનની પ્રથમ ભારત મુલાકાત માત્ર ઔપચારિક બહુપક્ષીય કાર્યક્રમનો ભાગ ન હોવી જોઈએ. તેના બદલે બંને દેશો વચ્ચે સીધી અને દ્વિપક્ષીય વાતચીતને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે તેવી તેની ઇચ્છા છે.
આ વલણ પાછળ બાંગ્લાદેશની આંતરિક રાજનીતિ પણ એક મોટું કારણ બની શકે છે.
શેખ હસીનાનો મુદ્દો હજુ પણ કેન્દ્રમાં
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધોમાં સૌથી સંવેદનશીલ મુદ્દાઓમાં પૂર્વ વડાપ્રધાન શેખ હસીનાનો પ્રશ્ન સામેલ છે.
ઓગસ્ટ 2024માં બાંગ્લાદેશમાં મોટા પાયે વિદ્યાર્થી આંદોલન અને રાજકીય અશાંતિ બાદ શેખ હસીનાએ સત્તા છોડવી પડી હતી. ત્યારબાદ તેઓ ભારતમાં રહે છે. બાંગ્લાદેશની વર્તમાન સરકાર તેમના વતન પરત ફરવા અને તેમના સામેની કાનૂની કાર્યવાહી માટે સહકારની માંગ કરતી રહી છે.
આ મુદ્દો બંને દેશોની રાજદ્વારી વાતચીતમાં વારંવાર સામે આવે છે. ઢાકાની દલીલ છે કે ભારતે બાંગ્લાદેશની વર્તમાન સરકારની ચિંતાઓને ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ. બીજી તરફ, ભારત આ સમગ્ર મુદ્દે પોતાની રાજદ્વારી અને કાનૂની પ્રક્રિયા મુજબ આગળ વધતું રહ્યું છે.
શેખ હસીનાએ ભારતની ધરતી પરથી કરેલી કેટલીક જાહેર અથવા વર્ચ્યુઅલ પ્રવૃત્તિઓને લઈને પણ બાંગ્લાદેશમાં નારાજગી વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ઢાકાના કેટલાક અધિકારીઓએ આ ઘટનાઓને બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં અવરોધરૂપ ગણાવી છે.
ભારતનું વલણ શું છે?
નવી દિલ્હીએ જાહેરમાં એવો સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે ભારત બાંગ્લાદેશ સાથેના સંબંધોને આગળ વધારવા માટે હજુ પણ તૈયાર છે. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય તરફથી વારંવાર કહેવામાં આવ્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સંપર્ક ચાલુ છે.
ભારત માટે બાંગ્લાદેશનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ ઓછું નથી. બંને દેશો હજારો કિલોમીટર લાંબી સરહદ વહેંચે છે. ઉત્તર-પૂર્વ ભારતને દેશના બાકીના ભાગ સાથે જોડવા માટે બાંગ્લાદેશનું ભૌગોલિક સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. વેપાર અને પરિવહન ઉપરાંત સુરક્ષા અને સરહદી વ્યવસ્થાપન જેવા મુદ્દાઓમાં પણ બંને દેશો વચ્ચે સહકાર જરૂરી છે.
ભારત માટે બાંગ્લાદેશ સાથેના સંબંધો માત્ર દ્વિપક્ષીય બાબત નથી. તે સમગ્ર ઉત્તર-પૂર્વ ભારત, બંગાળની ખાડી અને દક્ષિણ એશિયાની પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી સાથે જોડાયેલા છે.
BIMSTECની ભૂમિકા પણ મહત્વની
BRICSની ચર્ચા દરમિયાન BIMSTECનો મુદ્દો ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે. BIMSTEC છેલ્લા વર્ષોમાં ભારતની ‘Neighbourhood First’ અને ‘Act East’ જેવી નીતિઓ વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રાદેશિક માધ્યમ તરીકે ઉભર્યું છે.
બંગાળની ખાડીના દેશોને વેપાર, પરિવહન, ઊર્જા, સુરક્ષા અને આર્થિક વિકાસના ક્ષેત્રે નજીક લાવવા માટે BIMSTEC મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
બાંગ્લાદેશ હાલમાં આ સંગઠનની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું હોય ત્યારે તેના વડાપ્રધાનની BRICS સમિટમાં હાજરી પ્રાદેશિક સહકાર માટે એક સકારાત્મક સંકેત બની શકી હોત. પરંતુ જો રાજકીય મતભેદોને કારણે આવી તક ટળી હોય તો તે BIMSTECની ગતિશીલતા પર પણ અસર કરી શકે છે.
અન્ય પ્રાદેશિક સંગઠનોની હાજરીથી શું સંદેશ મળે છે?
BRICS સમિટમાં વિવિધ પ્રાદેશિક સંગઠનો સાથે જોડાયેલા દેશોની હાજરીનું પોતાનું રાજદ્વારી મહત્વ છે. ASEAN, આફ્રિકન યુનિયન, Gulf Cooperation Council અને અન્ય પ્રાદેશિક સંગઠનોના પ્રતિનિધિત્વથી સમિટનું વૈશ્વિક અને પ્રાદેશિક મહત્વ વધુ સ્પષ્ટ થાય છે.
આવા સમયે BIMSTECના અધ્યક્ષ દેશની ગેરહાજરીને માત્ર એક વ્યક્તિની મુલાકાત રદ થવા તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. તે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના વર્તમાન સંબંધોની સ્થિતિ અંગે પણ પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
જોકે, માત્ર એક શિખર સંમેલનમાં ગેરહાજરીના આધારે બંને દેશો વચ્ચેના લાંબા ગાળાના સંબંધો વિશે કોઈ ચોક્કસ નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નહીં ગણાય. રાજદ્વારી સંબંધોમાં, બંધ બારણે થતી વાતચીત ઘણીવાર જાહેર કાર્યક્રમો કરતાં વધુ મહત્વ ધરાવતી હોય છે.
સંબંધોમાં કડવાશ છતાં સંપર્ક ચાલુ
રસપ્રદ બાબત એ છે કે રાજકીય મતભેદો હોવા છતાં ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે અધિકારીઓનો સંપર્ક સંપૂર્ણપણે બંધ થયો નથી. ઉચ્ચ સ્તરીય રાજદ્વારી સંવાદ ચાલુ હોવાના સંકેતો બંને તરફથી મળતા રહ્યા છે.
બાંગ્લાદેશમાં ભારતના નવા ઉચ્ચાયુક્ત અને ત્યાંના વરિષ્ઠ નેતાઓ વચ્ચેની મુલાકાતો પણ દર્શાવે છે કે બંને દેશો સંબંધો તોડવા માંગતા નથી. મતભેદો હોવા છતાં વ્યવહારુ સ્તરે વાતચીત ચાલુ રાખવાની જરૂરિયાત બંને દેશોને સમજાય છે.
આ બાબત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધો માત્ર બે સરકારો વચ્ચેના રાજકીય સંબંધો નથી. બંને દેશોના લોકો, વેપારીઓ, સરહદી વિસ્તારો અને પ્રાદેશિક અર્થતંત્ર પર પણ તેનો સીધો પ્રભાવ પડે છે.
આગળનો રસ્તો શું હોઈ શકે?
હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મોટો પડકાર બંને દેશો વચ્ચેનો વિશ્વાસ ફરી સ્થાપિત કરવાનો છે. તેના માટે જાહેર નિવેદનો કરતાં સીધી રાજદ્વારી વાતચીત વધુ અસરકારક બની શકે છે.
ભારત માટે બાંગ્લાદેશની વર્તમાન રાજકીય પરિસ્થિતિ અને તેની ચિંતાઓને સમજવી જરૂરી છે. બીજી તરફ, બાંગ્લાદેશે પણ ભારત સાથેના ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધોની વાસ્તવિકતાને ધ્યાનમાં રાખવી પડશે.
શેખ હસીનાનો મુદ્દો, સરહદ સુરક્ષા, વેપાર, પાણી વહેંચણી, ઊર્જા સહકાર અને લોકો વચ્ચેની અવરજવર જેવા મુદ્દાઓ પર વ્યવહારુ ઉકેલ શોધવો બંને દેશોના હિતમાં છે.
BRICSથી આગળનો મોટો પ્રશ્ન
BRICS સમિટમાં બાંગ્લાદેશની ગેરહાજરી ચોક્કસપણે રાજદ્વારી ચર્ચાનો વિષય બની છે, પરંતુ બંને દેશો માટે મોટો પ્રશ્ન એ છે કે તેઓ આગળના વર્ષોમાં સંબંધોને કઈ દિશામાં લઈ જવા માગે છે.
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધો લાંબા સમયથી અનેક સ્તરે વિકસ્યા છે. રાજકીય પરિસ્થિતિ બદલાઈ શકે છે, સરકારો બદલાઈ શકે છે અને રાજદ્વારી મતભેદો ઊભા થઈ શકે છે, પરંતુ ભૂગોળ બદલાતો નથી.
બંને દેશો એકબીજાના પડોશી છે અને તેમની સુરક્ષા તથા આર્થિક સમૃદ્ધિ એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે. તેથી હાલનો તણાવ લાંબા ગાળાની દુરીમાં ફેરવાય તે બંને માટે નુકસાનકારક બની શકે છે.
BRICS સમિટમાં બાંગ્લાદેશની ગેરહાજરી કદાચ એક તાત્કાલિક રાજદ્વારી ઘટના છે, પરંતુ તેની પાછળ છુપાયેલા સંદેશને ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર છે. હવે બંને દેશોની કૂટનીતિની કસોટી એ રહેશે કે તેઓ મતભેદોને કેટલા ઝડપથી સંવાદમાં અને સંવાદને વ્યવહારુ સહકારમાં ફેરવી શકે છે.
આગામી સમયમાં જો ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ઉચ્ચસ્તરીય મુલાકાતો ફરી શરૂ થાય અને સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર સીધી ચર્ચા આગળ વધે, તો હાલની કડવાશ ધીમે ધીમે ઓછી થઈ શકે છે. પરંતુ જો જાહેર નિવેદનો અને પરસ્પર આરોપો જ વધતા રહેશે, તો બંને દેશો વચ્ચેનો વિશ્વાસ વધુ નબળો પડવાની શક્યતા રહેશે.
