BRICS Summit 2026: ગલવાન બાદ પહેલીવાર ભારતમાં શી જિનપિંગ, મોદી સાથેની મુલાકાતમાં કયા મુદ્દાઓ પર રહેશે નજર?
નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી BRICS સમિટ 2026 પર માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની નજર છે. આ વખતની સમિટનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધી ગયું છે કે ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ લાંબા સમય બાદ ભારતની મુલાકાતે આવી રહ્યા છે. ગલવાન સંઘર્ષ બાદ ભારત અને ચીન વચ્ચે સંબંધોમાં આવેલા તણાવની પૃષ્ઠભૂમિમાં જિનપિંગની ભારત મુલાકાતને રાજદ્વારી દૃષ્ટિએ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
સમિટ દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને શી જિનપિંગ વચ્ચે દ્વિપક્ષીય મુલાકાત થાય તો બંને દેશોના સંબંધોને નવી દિશા આપવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે. જોકે, આ મુલાકાતને લઈને અતિશય અપેક્ષા રાખવી પણ યોગ્ય નહીં હોય. સરહદનો પ્રશ્ન, વેપાર અસંતુલન અને વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા જેવા મુદ્દાઓ હજુ પણ બંને દેશોની વચ્ચે પડકારરૂપ છે.
આથી નવી દિલ્હીમાં થનારી ચર્ચાને ‘સંબંધોમાં સંપૂર્ણ સુધારો’ કરતાં ‘સંબંધોને નિયંત્રિત રીતે સ્થિર કરવાની કોશિશ’ તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય રહેશે.
ગલવાન બાદ બદલાઈ ગયું ભારત-ચીનનું સમીકરણ
ભારત અને ચીન વચ્ચેનો સંબંધ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ખૂબ જ મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થયો છે. લદ્દાખના ગલવાન વિસ્તારમાં થયેલા સૈન્ય સંઘર્ષ બાદ બંને દેશો વચ્ચેનો વિશ્વાસ ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થયો હતો.
સરહદ પર તણાવ વધતા સૈન્ય સ્તરે મોટી સંખ્યામાં જવાનો અને સાધનોની તૈનાતી કરવામાં આવી. સાથે જ રાજદ્વારી સંબંધો પર પણ તેની અસર જોવા મળી. બંને દેશો વચ્ચે વેપાર ચાલુ રહ્યો હોવા છતાં રાજકીય અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે અંતર વધ્યું.
આ ઘટનાએ ભારતની ચીન અંગેની નીતિમાં પણ કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો લાવ્યા. સરહદ સુરક્ષા, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી અને સપ્લાય ચેઇન જેવા મુદ્દાઓ ભારત માટે વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યા.
હવે જો જિનપિંગની ભારત મુલાકાત થઈ રહી છે તો તેનો અર્થ એ નથી કે ભૂતકાળના તમામ મતભેદો સમાપ્ત થઈ ગયા છે. તેના બદલે બંને દેશો વચ્ચે તણાવને નિયંત્રિત કરવા અને સંવાદ ચાલુ રાખવાની જરૂરિયાત વધુ સ્પષ્ટ બની છે.
મોદી-જિનપિંગ બેઠક પર સૌથી વધુ નજર
BRICS સમિટની તમામ બેઠકોમાં વડાપ્રધાન મોદી અને શી જિનપિંગ વચ્ચેની સંભવિત મુલાકાત સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહેશે.
બંને નેતાઓ વચ્ચેની બેઠકમાં સીમા પરની સ્થિતિ, દ્વિપક્ષીય સંબંધો, વેપાર, રોકાણ, સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક મુદ્દાઓ અંગે ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
ભારતનું વલણ લાંબા સમયથી સ્પષ્ટ રહ્યું છે કે સરહદ પર શાંતિ અને સ્થિરતા વિના બંને દેશોના સંબંધો સંપૂર્ણપણે સામાન્ય બની શકે નહીં. તેથી કોઈપણ પ્રકારના આર્થિક અથવા રાજકીય સહકાર પહેલાં LAC પર સ્થિરતા જાળવવી ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો રહેશે.
બીજી તરફ ચીન પણ ભારત સાથેના સંબંધોને સંપૂર્ણપણે તણાવપૂર્ણ સ્થિતિમાં રાખવા માંગતું ન હોય તેવી શક્યતા છે. બંને દેશો વચ્ચે વિશાળ વેપાર છે અને વૈશ્વિક મંચ પર બંને દેશો કેટલીક બાબતોમાં સહકાર આપી શકે છે.
LAC પર શાંતિ સૌથી મોટો મુદ્દો
ભારત અને ચીન વચ્ચેની વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા એટલે કે LACનો મુદ્દો બંને દેશો માટે સૌથી સંવેદનશીલ છે.
સૈન્ય તણાવ ઓછો કરવો, સરહદ પર પેટ્રોલિંગની વ્યવસ્થા, સૈનિકો વચ્ચેના સંઘર્ષને અટકાવવા માટેના પ્રોટોકોલ અને કમાન્ડર સ્તરની વાતચીતને અસરકારક બનાવવી જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ શકે છે.
ભારત માટે માત્ર સૈનિકો પાછળ ખેંચાય તે પૂરતું નથી. સરહદ પર લાંબા ગાળાની સ્થિરતા અને વિશ્વાસ વધે તે માટે વ્યવહારુ વ્યવસ્થાઓ પણ જરૂરી છે.
આથી જો મોદી અને જિનપિંગ વચ્ચે ચર્ચા થાય તો બંને દેશો માટે ‘કોઈ નવો તણાવ ન સર્જાય’ તે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ બની શકે છે.
અજીજ ડોભાલ અને વાંગ યી વચ્ચેની વાતચીતનો સંદર્ભ
ભારત-ચીન સંબંધોમાં ઉચ્ચ સ્તરીય રાજદ્વારી સંપર્ક ફરી સક્રિય થવો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત ડોભાલ અને ચીનના વિદેશ મંત્રી વાંગ યી વચ્ચેની ચર્ચાઓને બંને દેશો વચ્ચેના સંવાદને આગળ વધારવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી છે.
આ પ્રકારની બેઠકોનો હેતુ માત્ર તાત્કાલિક વિવાદ ઉકેલવાનો નથી. સરહદ સંબંધિત પ્રશ્નો પર વાતચીત માટેનું માળખું ચાલુ રાખવું, બંને દેશોની ચિંતાઓ સમજવી અને ભવિષ્યમાં અથડામણ ટાળવા માટે સંચાર વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી પણ એટલું જ જરૂરી છે.
જો આ રાજદ્વારી પ્રક્રિયા BRICS સમિટની ઉચ્ચસ્તરીય બેઠક સુધી પહોંચે છે તો બંને દેશો માટે વાતચીતનો રાજકીય માહોલ તૈયાર થઈ શકે છે.
વેપાર: ચીન સાથે ભારતનો સૌથી મોટો આર્થિક પડકાર
ભારત અને ચીન વચ્ચે રાજકીય તણાવ હોવા છતાં બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર ઘણો મોટો છે. આ જ સ્થિતિ એક તરફ તક ઊભી કરે છે તો બીજી તરફ ભારત માટે ચિંતા પણ ઉભી કરે છે.
ભારત ચીન પાસેથી મોટી માત્રામાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી, રસાયણો, ઔદ્યોગિક સામગ્રી અને અન્ય ઉત્પાદનો આયાત કરે છે. બીજી તરફ ચીનમાં ભારતીય નિકાસનું પ્રમાણ તેની સરખામણીએ ઓછું છે.
પરિણામે ભારત માટે ચીન સાથે મોટું વેપાર ખાધ ઊભું થાય છે.
નવી દિલ્હીની ચર્ચામાં આ મુદ્દો મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ભારત ચીનના બજારમાં ભારતીય ઉત્પાદનો માટે વધુ તક, નિકાસ વધારવા માટે સરળ પ્રક્રિયા અને ભારતીય કંપનીઓને વધુ બજાર પહોંચની માંગ કરી શકે છે.
ચીનને ભારતમાં શું જોઈએ?
ચર્ચા માત્ર ભારતની માંગ સુધી મર્યાદિત રહેવાની શક્યતા નથી. ચીન પણ ભારત પાસેથી પોતાના ઉદ્યોગો માટે વધુ અનુકૂળ વાતાવરણની અપેક્ષા રાખી શકે છે.
ચીની કંપનીઓ માટે ભારતમાં રોકાણ, મેન્યુફેક્ચરિંગ, ટેક્નોલોજી અને સપ્લાય ચેઇન ક્ષેત્રે તકો ઊભી કરવી ચીન માટે મહત્વપૂર્ણ હોઈ શકે છે.
પરંતુ ભારતની સ્થિતિ અહીં પણ સાવચેત રહેવાની છે. સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ, ટેક્નોલોજી અને વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં વિદેશી રોકાણ અંગેના નિયમો અને સરહદ પરના અનુભવને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત દરેક ક્ષેત્રમાં સમાન રીતે ખુલ્લું વલણ અપનાવે તે જરૂરી નથી.
આથી આર્થિક સહકારમાં ‘સહકાર પણ અને સાવચેતી પણ’ ભારતની નીતિ બની શકે છે.
સીધી ફ્લાઇટ અને વીઝા સુવિધા પણ ચર્ચામાં
બંને દેશોના સંબંધોમાં માત્ર સરકાર-થી-સરકાર સંપર્ક જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય લોકો વચ્ચેના સંબંધો પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારત અને ચીન વચ્ચે સીધી હવાઈ સેવા, વીઝા પ્રક્રિયામાં સરળતા અને વિદ્યાર્થીઓ, વેપારીઓ તથા પ્રવાસીઓ માટે સંપર્ક વધારવા જેવા મુદ્દાઓ પર પણ ચર્ચા થઈ શકે છે.
સીધી ફ્લાઇટ શરૂ થવાથી વેપાર અને પ્રવાસનને ફાયદો થઈ શકે છે. બંને દેશોના વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકો વચ્ચે પણ સંપર્ક વધારી શકાય છે.
આ પ્રકારના લોકો-થી-લોકો સંપર્કને ઘણી વખત રાજકીય સંબંધો સુધારવાના લાંબા ગાળાના સાધન તરીકે જોવામાં આવે છે.
કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા પર પણ નજર
ભારતીય શ્રદ્ધાળુઓ માટે કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા એક મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક પ્રવાસ છે. ચીનના નિયંત્રણ હેઠળના તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલા આ સ્થળની યાત્રા માટે બંને દેશો વચ્ચે સંકલન જરૂરી છે.
જો દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં સુધારો આવે તો યાત્રા વ્યવસ્થા, વીઝા, માર્ગ અને અન્ય લોજિસ્ટિક મુદ્દાઓ પર પણ પ્રગતિ થઈ શકે છે.
આ મુદ્દો સામાન્ય ભારતીય નાગરિકો માટે ખાસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તે સીધી રીતે ધાર્મિક અને લોકો વચ્ચેના સંપર્ક સાથે જોડાયેલો છે.
BRICSમાં ભારત અને ચીનનું સહકારનું સમીકરણ
BRICS ભારત અને ચીન બંને માટે એક મહત્વપૂર્ણ બહુપક્ષીય મંચ છે. બંને દેશો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય મતભેદો હોવા છતાં વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થા, વિકાસશીલ દેશોની ભૂમિકા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓમાં સુધારા જેવા મુદ્દાઓ પર બંને એકસાથે કામ કરી શકે છે.
સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર, ડિજિટલ પેમેન્ટ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો વચ્ચે સહયોગ, નવી ટેક્નોલોજી અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન જેવા ક્ષેત્રોમાં ચર્ચા થઈ શકે છે.
ભારત માટે BRICSનું મહત્વ એ છે કે તે પશ્ચિમી દેશોની બહારના દેશો સાથે સહકાર માટે એક મહત્વપૂર્ણ મંચ આપે છે. ચીન માટે પણ BRICS વૈશ્વિક સ્તરે પોતાની ભૂમિકા મજબૂત કરવાનો મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ છે.
શું ભારત-ચીન વચ્ચે મોટી ડીલ થશે?
હાલમાં કોઈ મોટી દ્વિપક્ષીય ડીલની ચોક્કસ ખાતરી હોવાનું માનવું વહેલું છે. રાજદ્વારી મુલાકાતોમાં ઘણી વખત જાહેર જાહેરાત કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ વાતચીત પડદા પાછળ થાય છે.
જો બંને દેશો સરહદ સંબંધિત મુદ્દે કોઈ નવા વિશ્વાસ વધારતા પગલાં પર સહમત થાય તો તે પોતે જ મોટી સિદ્ધિ બની શકે છે.
તે ઉપરાંત વેપાર અને રોકાણ અંગે સંવાદનું નવું માળખું, સીધી ફ્લાઇટ્સને ફરી વેગ આપવાના પ્રયાસો અથવા લોકો વચ્ચેના સંપર્ક માટે સરળ પ્રક્રિયાઓ પણ મહત્વપૂર્ણ પરિણામ બની શકે છે.
પરંતુ કોઈ એક બેઠક બાદ ભારત-ચીનના તમામ મતભેદો દૂર થઈ જશે તેવી અપેક્ષા રાખવી વાસ્તવિક નહીં હોય.
ભારત માટે સંતુલન જાળવવું સૌથી મોટો પડકાર
ભારત માટે ચીન સાથે સંબંધો સુધારવાની જરૂરિયાત છે, પરંતુ સાથે જ પોતાની સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિતોની રક્ષા કરવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
ચીન ભારતનો મોટો વેપારી ભાગીદાર છે, પરંતુ બંને દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા પણ છે. હિંદ મહાસાગર, ઈન્ડો-પેસિફિક, ટેક્નોલોજી, સપ્લાય ચેઇન અને પ્રાદેશિક પ્રભાવ જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં બંને દેશોના હિતો હંમેશાં એકસરખા નથી.
આથી ભારત માટે શ્રેષ્ઠ રસ્તો સંપૂર્ણ અંતર કે સંપૂર્ણ નજીકનો નહીં, પરંતુ મુદ્દા પ્રમાણે સહકાર અને જરૂરી જગ્યાએ સ્પર્ધાનો હોઈ શકે છે.
જિનપિંગની ભારત મુલાકાતનો મોટો સંદેશ શું હશે?
જો શી જિનપિંગ નવી દિલ્હી આવે અને મોદી સાથે મહત્વપૂર્ણ દ્વિપક્ષીય વાતચીત કરે તો તેનો સૌથી મોટો સંદેશ કદાચ એ હશે કે ભારત અને ચીન પોતાના મતભેદો વચ્ચે પણ સંવાદનું દ્વાર બંધ કરવા તૈયાર નથી.
ગલવાન બાદ બંને દેશો વચ્ચે જે અવિશ્વાસ ઊભો થયો હતો તેને દૂર કરવામાં લાંબો સમય લાગી શકે છે. પરંતુ સંવાદ શરૂ થવો પોતે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
BRICS જેવા બહુપક્ષીય મંચ પર બંને દેશો માટે એકબીજાની સાથે બેસવું અનિવાર્ય પણ છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ મુલાકાત માત્ર રાજદ્વારી સૌજન્ય સુધી મર્યાદિત રહેશે કે પછી સંબંધોમાં વાસ્તવિક અને માપી શકાય તેવી પ્રગતિ માટેનો માર્ગ તૈયાર કરશે?
આગળનો રસ્તો સરળ નથી
ભારત અને ચીન વચ્ચે સંબંધોમાં સુધારાની શક્યતા દેખાઈ રહી હોવા છતાં આગળનો રસ્તો હજુ મુશ્કેલ છે. સરહદનો પ્રશ્ન સૌથી મોટો અવરોધ છે અને તેના ઉકેલ માટે સતત રાજદ્વારી અને સૈન્ય સ્તરની વાતચીત જરૂરી રહેશે.
વેપારના ક્ષેત્રમાં પણ ભારત ચીન પરની અતિશય નિર્ભરતા ઘટાડવા અને પોતાની નિકાસ વધારવા માંગે છે. બીજી તરફ ચીન ભારતના વિશાળ બજારનો લાભ લેવા ઇચ્છશે.
આ પરિસ્થિતિમાં BRICS Summit 2026 બંને દેશો માટે એક પ્રકારની ‘રીસેટ વિન્ડો’ બની શકે છે—પરંતુ સંપૂર્ણ રીસેટ નહીં.
મોદી અને જિનપિંગ વચ્ચેની સંભવિત મુલાકાતનું સાચું મહત્વ એમાં રહેશે કે બંને નેતાઓ મુશ્કેલ મુદ્દાઓ પર કેટલી ખુલ્લી વાતચીત કરે છે અને આગામી મહિનાઓ માટે કયા વ્યવહારુ પગલાં નક્કી થાય છે.
આખરે ભારત-ચીન સંબંધો માત્ર બે નેતાઓની એક બેઠકથી બદલાવાના નથી. સરહદ પર શાંતિ, વિશ્વાસ, વેપારમાં સંતુલન અને સતત રાજદ્વારી સંપર્ક—આ ચારેય ક્ષેત્રોમાં એકસાથે પ્રગતિ થશે ત્યારે જ બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં લાંબા ગાળાનો સુધારો શક્ય બનશે.
