BRICS સમિટ માટે દિલ્હી પહોંચ્યા ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયાન, એકતરફી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા સામે સંયુક્ત મોરચાની હાકલ
નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી 18મી BRICS શિખર બેઠકને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા તેજ બની છે. 12 અને 13 સપ્ટેમ્બરે યોજાનારી આ મહત્વપૂર્ણ બેઠકમાં BRICSના સભ્ય દેશોના નેતાઓ અને પ્રતિનિધિઓ ભાગ લઈ રહ્યા છે. વિશ્વની બદલાતી ભૂરાજકીય સ્થિતિ, વૈશ્વિક વેપાર, આર્થિક સહકાર અને વિકાસશીલ દેશોની વધતી ભૂમિકા જેવા મુદ્દાઓ વચ્ચે આ શિખર બેઠકને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે.
આ જ ક્રમમાં ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન શુક્રવારે નવી દિલ્હી પહોંચ્યા હતા. BRICS સમિટમાં ભાગ લેવા ભારત આવેલા પેઝેશ્કિયાનની મુલાકાત દરમિયાન ભારત અને ઈરાન વચ્ચે દ્વિપક્ષીય સંબંધો અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. તેઓ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે દ્વિપક્ષીય બેઠક કરશે, જેમાં બંને દેશો વચ્ચેના આર્થિક, વેપાર, ઊર્જા અને પ્રાદેશિક સહકાર જેવા મુદ્દાઓ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહી શકે છે.
‘એકતરફાવાદ’ સામે BRICSને મજબૂત કરવાની વાત
ભારત માટે રવાના થતાં પહેલાં ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિએ BRICSની ભૂમિકા અંગે મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સંગઠનનો મુખ્ય હેતુ વિશ્વમાં એકતરફી નીતિઓ અને એકતરફી નિર્ણય લેવાની વૃત્તિનો સામનો કરવાનો છે.
પેઝેશ્કિયાનના આ નિવેદનને વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ સાથે જોડીને જોવામાં આવી રહ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિશ્વની રાજકીય વ્યવસ્થા વધુ બહુકેન્દ્રીય બની રહી છે. અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશોની સાથે ચીન, ભારત, રશિયા અને અન્ય ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ પણ વૈશ્વિક નીતિ નિર્ધારણમાં વધુ પ્રભાવશાળી બની રહી છે.
ઈરાન લાંબા સમયથી અમેરિકી પ્રતિબંધો અને પશ્ચિમી નાણાકીય વ્યવસ્થાના દબાણનો સામનો કરી રહ્યું છે. તેથી BRICS જેવા મંચ દ્વારા વૈકલ્પિક આર્થિક અને નાણાકીય સહકાર વિકસાવવાની ઈરાનની ઈચ્છા સ્વાભાવિક રીતે મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
અમેરિકી ડોલર પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ
પેઝેશ્કિયાને BRICSની નાણાકીય વ્યવસ્થા અંગે પણ વાત કરી હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, BRICS દેશો વચ્ચે પરસ્પર રોકાણ અને વેપારને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નાણાકીય માળખું વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી સભ્ય દેશો વચ્ચેના વ્યવહારોમાં અમેરિકી ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં આવે.
આ મુદ્દો BRICSના ભવિષ્ય માટે સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ વિષયોમાંનો એક છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં લાંબા સમયથી અમેરિકી ડોલરનું પ્રભુત્વ રહ્યું છે. વિશ્વના મોટા ભાગના આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવહારો, ખાસ કરીને ઊર્જા અને કોમોડિટી માર્કેટમાં, ડોલર સાથે જોડાયેલા છે.
પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક દેશો સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર વધારવા અને વૈકલ્પિક ચુકવણી વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. BRICSની અંદર પણ સભ્ય દેશો વચ્ચે પોતાના ચલણમાં વેપાર કરવાની શક્યતાઓ અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે.
હાલમાં ડોલરનું સ્થાન તાત્કાલિક કોઈ અન્ય ચલણ લઈ લે તેવી સ્થિતિ નથી. છતાં, જો BRICSના દેશો વચ્ચે સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર અને રોકાણનો હિસ્સો સતત વધે, તો વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ધીમે ધીમે પરિવર્તન આવી શકે છે.
BRICSના એજન્ડામાં માત્ર રાજનીતિ નહીં, અર્થતંત્ર પણ
ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે BRICSની ચર્ચા માત્ર ભૂરાજકીય મુદ્દાઓ સુધી મર્યાદિત રહેવાની નથી. સ્વતંત્રતા, એકતા, સ્થિરતા, પ્રતિરોધ અને નવીનતા જેવા મુદ્દાઓ સાથે આર્થિક અને ઔદ્યોગિક સહકાર પણ બેઠકના મહત્વપૂર્ણ વિષય રહેશે.
વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા હાલમાં અનેક પડકારોમાંથી પસાર થઈ રહી છે. એક તરફ વેપાર યુદ્ધ અને પ્રતિબંધોની નીતિ છે, તો બીજી તરફ સપ્લાય ચેઇન, ઊર્જા સુરક્ષા અને વધતા પરિવહન ખર્ચ જેવા પ્રશ્નો છે.
આવા સમયમાં વિકાસશીલ દેશો માટે પરસ્પર વેપાર અને રોકાણના નવા રસ્તા શોધવા જરૂરી બન્યા છે. BRICS આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ બની શકે છે.
ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો પર પણ નજર
પેઝેશ્કિયાનની ભારત મુલાકાતનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું બંને દેશો વચ્ચેના ઐતિહાસિક સંબંધો છે. ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો માત્ર આધુનિક રાજનીતિ સુધી સીમિત નથી. બંને દેશો વચ્ચે સદીઓથી સાંસ્કૃતિક, વેપારી અને લોકો વચ્ચેના સંબંધો રહ્યા છે.
આજના સમયમાં બંને દેશો માટે આ સંબંધનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ પણ ઘણું છે. ખાસ કરીને ચાબહાર બંદર ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ છે. આ બંદર ભારતને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયાના દેશો સુધી પહોંચવા માટે વૈકલ્પિક માર્ગ પ્રદાન કરી શકે છે.
ભારત માટે ઈરાન સાથેના સંબંધોનું મહત્વ એ કારણે પણ છે કે મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવા માટે પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરતો માર્ગ ભારતને વ્યૂહાત્મક લાભ આપી શકે છે.
બીજી તરફ ઈરાન માટે ભારત એક મોટું બજાર અને મહત્વપૂર્ણ એશિયન ભાગીદાર છે. તેથી બંને દેશો વચ્ચે વેપાર અને કનેક્ટિવિટી વધારવાના પ્રયાસો બંને માટે લાભદાયક બની શકે છે.
બંને દેશો સંબંધોને વધુ વિસ્તૃત કરવા માંગે છે
પેઝેશ્કિયાને ભારત અને ઈરાનના જૂના સંબંધોનો ઉલ્લેખ કરતાં બંને દેશો વચ્ચે સહકારની સંભાવનાઓ વધુ વિસ્તૃત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
આ સહકાર માત્ર રાજદ્વારી સ્તર સુધી સીમિત રહે તે જરૂરી નથી. ઊર્જા, પરિવહન, બંદર વિકાસ, વેપાર, ટેક્નોલોજી, શિક્ષણ અને સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રોમાં પણ બંને દેશો સહકાર વધારી શકે છે.
ભારત માટે મધ્યપૂર્વ અને મધ્ય એશિયા સાથેના સંબંધો વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં ઈરાન મહત્વપૂર્ણ કડી છે. બીજી તરફ ઈરાન માટે ભારત પશ્ચિમના પ્રતિબંધો વચ્ચે એશિયામાં એક મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર તરીકે ઉભરી શકે છે.
BRICSમાં હવે 11 દેશો
BRICSના વિસ્તરણ બાદ સંગઠનનું કદ અગાઉ કરતાં ઘણું મોટું બન્યું છે. હાલમાં તેમાં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન ઉપરાંત ઈજિપ્ત, ઈથિઓપિયા, ઈન્ડોનેશિયા, ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત જેવા દેશો સામેલ છે.
આ વિસ્તરણથી BRICSનું ભૌગોલિક અને આર્થિક મહત્વ બંને વધ્યું છે. હવે સંગઠનમાં એશિયા, આફ્રિકા, મધ્યપૂર્વ અને લેટિન અમેરિકાના મહત્વપૂર્ણ દેશોનો સમાવેશ થાય છે.
આ દેશો સાથે મળીને વિશ્વની મોટી વસ્તી, વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં નોંધપાત્ર હિસ્સો ધરાવે છે. આ કારણે BRICS હવે માત્ર ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓનું જૂથ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક વ્યવસ્થાને અસર કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા દેશોનું મોટું મંચ બની રહ્યું છે.
ભારતની BRICS અધ્યક્ષતા કેમ મહત્વપૂર્ણ?
વર્તમાન ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિમાં ભારતની BRICS અધ્યક્ષતા વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ભારત લાંબા સમયથી ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ એટલે કે વિકાસશીલ અને ઉભરતા દેશોના હિતોને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર વધુ મહત્વ આપવાની વાત કરે છે.
ભારતનું માનવું છે કે વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં વિકાસશીલ દેશોને વધુ પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ જેવી સંસ્થાઓમાં સુધારાની માંગ પણ ભારત સતત કરતું આવ્યું છે.
BRICS જેવા મંચનો ઉપયોગ ભારત આર્થિક સહકાર સાથે વૈશ્વિક દક્ષિણના દેશોના મુદ્દાઓને આગળ વધારવા માટે કરી શકે છે.
ચીન અને રશિયા સાથે પણ મહત્વપૂર્ણ સંવાદ
BRICSની બેઠક ભારત માટે માત્ર ઈરાન સાથેના સંબંધો અંગે જ મહત્વપૂર્ણ નથી. આ મંચ પર ચીન અને રશિયા જેવા મહત્વપૂર્ણ દેશો સાથે પણ ભારતને સીધો સંવાદ કરવાની તક મળે છે.
ભારત અને ચીન વચ્ચે સરહદ સહિત અનેક મુદ્દાઓ પર મતભેદ છે, પરંતુ બંને દેશો વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થામાં મોટા ખેલાડીઓ છે. તેથી બહુપક્ષીય મંચ પર બંને દેશો વચ્ચે સંવાદ જાળવી રાખવો ભારત માટે જરૂરી છે.
રશિયા સાથે ભારતના સંબંધો પણ લાંબા સમયથી વ્યૂહાત્મક રહ્યા છે. ઊર્જા, સંરક્ષણ અને વેપાર જેવા ક્ષેત્રોમાં બંને દેશો વચ્ચે સહકાર છે. BRICS આ સંબંધોને વધુ વિસ્તૃત કરવાની તક પણ આપી શકે છે.
શું BRICS ડોલરનું વિકલ્પ બની શકે?
BRICSની ચર્ચામાં સૌથી વધુ રસનો પ્રશ્ન એ છે કે શું આ સંગઠન ભવિષ્યમાં અમેરિકી ડોલરનું પ્રભુત્વ ઘટાડવામાં સફળ થશે?
હાલમાં તેનો સીધો જવાબ ‘હા’ આપવો મુશ્કેલ છે. ડોલરનું વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં સ્થાન ખૂબ મજબૂત છે. પરંતુ BRICS દેશો વચ્ચે સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર વધે, નવી ચુકવણી વ્યવસ્થાઓ વિકસે અને પરસ્પર રોકાણમાં વધારો થાય તો ડોલર પરની નિર્ભરતા ચોક્કસપણે અમુક અંશે ઘટાડી શકાય છે.
આ પ્રક્રિયા ઝડપથી નહીં, પરંતુ ધીમે ધીમે આગળ વધે તેવી શક્યતા છે.
વૈશ્વિક રાજકારણ માટે નવી દિશા?
પેઝેશ્કિયાનની દિલ્હી મુલાકાત અને તેમના નિવેદનો BRICSના વધતા પ્રભાવ તરફ સંકેત આપે છે. એક તરફ ઈરાન જેવા દેશો પશ્ચિમી આર્થિક વ્યવસ્થાથી અલગ વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ભારત જેવા દેશો બહુપક્ષીય અને સંતુલિત વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની તરફેણ કરી રહ્યા છે.
BRICSનું વિસ્તરણ દર્શાવે છે કે વિશ્વ હવે માત્ર થોડા શક્તિશાળી દેશોના નિર્ણયોથી ચાલતું રહે તેવી સ્થિતિમાં નથી. એશિયા, આફ્રિકા, મધ્યપૂર્વ અને લેટિન અમેરિકાના દેશો પણ વૈશ્વિક નીતિ ઘડવામાં વધુ સક્રિય ભૂમિકા ઈચ્છે છે.
નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી આ સમિટ દરમિયાન વેપાર, નાણાં, ટેક્નોલોજી, ઊર્જા, વૈશ્વિક શાંતિ અને વિકાસ જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની અપેક્ષા છે. ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિની હાજરીથી મધ્યપૂર્વ અને પશ્ચિમ એશિયાના મુદ્દાઓને પણ આ બેઠકમાં વિશેષ મહત્વ મળી શકે છે.
