લાલ સમુદ્ર પર હૂતી પ્રભાવ વધ્યો: બાબ અલ-મંદેબ સામે ઊભું થયું વૈશ્વિક વેપારનું મોટું જોખમ
યમનમાં હૂતી વિદ્રોહીઓની વધતી સક્રિયતાએ માત્ર મધ્ય પૂર્વની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના દરિયાઈ વેપારને લઈને પણ નવી ચિંતા ઊભી કરી છે. લાલ સમુદ્રના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા વ્યૂહાત્મક વિસ્તારોમાં હૂતી સંગઠનની હાજરી મજબૂત બનતી જાય છે. ખાસ કરીને મોખા, ધુબાબ અને માયૂન દ્વીપ જેવા વિસ્તારોમાં તેમની પહોંચ વધી હોવાના અહેવાલો બાદ બાબ અલ-મંદેબ જળમાર્ગની સુરક્ષા અંગે અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.
બાબ અલ-મંદેબ કદમાં ભલે નાનો જળમાર્ગ હોય, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે તેનું મહત્વ અત્યંત મોટું છે. એશિયા અને યુરોપ વચ્ચે જતા અનેક વેપારી જહાજો માટે આ માર્ગ મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ કડી છે. જો અહીં લાંબા સમય સુધી અસ્થિરતા સર્જાય અથવા જહાજોની અવરજવર જોખમમાં મુકાય, તો તેની અસર માત્ર યમન કે લાલ સમુદ્ર સુધી સીમિત નહીં રહે. ઈંધણના ભાવથી લઈને માલસામાનની કિંમત અને વૈશ્વિક મોંઘવારી સુધી તેની અસર જોવા મળી શકે છે.
બાબ અલ-મંદેબ શા માટે આટલું મહત્વનું છે?
બાબ અલ-મંદેબ લાલ સમુદ્ર અને એડનની ખાડીને જોડતો મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ છે. તેની આગળ લાલ સમુદ્ર મારફતે સુએઝ કેનાલનો માર્ગ મળે છે, જે યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેના દરિયાઈ વેપાર માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ માર્ગોમાંનો એક છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો એશિયાથી યુરોપ તરફ જતા મોટા પ્રમાણમાં માલવાહક જહાજો માટે આ સમગ્ર દરિયાઈ રૂટ સમય અને ખર્ચ બંને બચાવે છે. જો આ માર્ગનો ઉપયોગ ન થઈ શકે તો જહાજોને આફ્રિકાના દક્ષિણ છેડે આવેલા કેપ ઓફ ગુડ હોપની આસપાસથી લાંબો રસ્તો લેવો પડે. તેના કારણે પ્રવાસમાં દિવસોનો વધારો થાય છે અને ઈંધણ, વીમો તથા પરિવહન ખર્ચ પણ વધી શકે છે.
આથી બાબ અલ-મંદેબમાં કોઈ પણ પ્રકારની ગંભીર સુરક્ષા સમસ્યા આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓ માટે મોટી મુશ્કેલી બની શકે છે.
યમનમાં હૂતી સંગઠનની વધતી અસર
યમન છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી રાજકીય અને સૈન્ય સંઘર્ષમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. દેશની આંતરિક રાજકીય અસ્થિરતાએ વિવિધ જૂથોને પોતાના પ્રભાવના વિસ્તારો ઊભા કરવાની તક આપી છે. તેમાં ઈરાન સમર્થિત હૂતી સંગઠન સૌથી મહત્વપૂર્ણ શક્તિઓમાંનું એક છે.
હૂતી જૂથ લાંબા સમયથી યમનના વિવિધ વિસ્તારોમાં પોતાની સૈન્ય અને રાજકીય હાજરી મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. હવે લાલ સમુદ્રના કિનારાના વ્યૂહાત્મક વિસ્તારોમાં તેની પ્રવૃત્તિ વધી રહી હોવાના અહેવાલોએ આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે.
મોખા અને ધુબાબ જેવા વિસ્તારોનું મહત્વ માત્ર જમીનના નિયંત્રણ પૂરતું નથી. આ વિસ્તારો લાલ સમુદ્ર અને બાબ અલ-મંદેબની નજીક હોવાથી ત્યાંથી દરિયાઈ પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખવી શક્ય બને છે. માયૂન અથવા પેરિમ દ્વીપનું ભૌગોલિક સ્થાન તો વધુ જ વ્યૂહાત્મક માનવામાં આવે છે.
માયૂન દ્વીપનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ
બાબ અલ-મંદેબની નજીક આવેલું માયૂન દ્વીપ નાના કદનું હોવા છતાં વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. દ્વીપનું સ્થાન એવું છે કે ત્યાંથી જળમાર્ગમાં થતી હિલચાલ પર નજર રાખવાની ક્ષમતા ઊભી થઈ શકે છે.
જો કોઈ સશસ્ત્ર સંગઠન આવા વિસ્તારમાં લાંબા સમય સુધી પોતાની હાજરી જાળવી શકે, તો તે વેપારી જહાજો માટે માનસિક અને સુરક્ષા બંને પ્રકારનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે. ભલે દરેક જહાજ પર સીધો હુમલો ન થાય, પરંતુ હુમલાની શક્યતા જ શિપિંગ કંપનીઓને પોતાના માર્ગ અંગે ફરી વિચારવા મજબૂર કરી શકે છે.
આ જ કારણ છે કે હૂતી સંગઠનની લાલ સમુદ્રના કિનારે વધતી હાજરીને માત્ર યમનના ગૃહસંઘર્ષના ભાગ તરીકે જોવી પૂરતી નથી. તેનો સંબંધ સીધો આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપાર સાથે પણ જોડાઈ રહ્યો છે.
શું બાબ અલ-મંદેબ ખરેખર બંધ થઈ શકે?
આ સવાલ હાલમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. હૂતી સંગઠન દ્વારા બાબ અલ-મંદેબમાં સંપૂર્ણ અવરોધ ઊભો કરવાની સત્તાવાર જાહેરાત થઈ નથી. કેટલાક હૂતી નેતાઓએ તો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી જહાજોને જોખમ ન હોવાનો દાવો પણ કર્યો છે.
પરંતુ સમસ્યા એ છે કે દરિયાઈ વેપાર માત્ર સત્તાવાર જાહેરાતો પર આધારિત નથી. જો કોઈ વિસ્તારમાં સતત હુમલાનો ભય હોય, તો જહાજોના માલિકો અને વીમા કંપનીઓ જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લે છે.
એકાદ હુમલા બાદ પણ શિપિંગ કંપનીઓ પોતાનો માર્ગ બદલી શકે છે. જો હુમલાનો ભય સતત રહે, તો વધુને વધુ જહાજો લાંબા આફ્રિકન રૂટ તરફ વળી શકે છે. પરિણામે બાબ અલ-મંદેબ કાગળ પર ખુલ્લો હોવા છતાં વ્યવહારિક રીતે તેનો ઉપયોગ ઓછો થઈ શકે છે.
તેલના ભાવ પર સીધી અસર
લાલ સમુદ્ર અને બાબ અલ-મંદેબમાં અસ્થિરતા વધે તો સૌથી પહેલાં તેની અસર ઊર્જા બજારમાં જોવા મળી શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ માત્ર ઉત્પાદન પર આધારિત નથી. સપ્લાય રૂટ, પરિવહન ખર્ચ અને ભૌગોલિક રાજકીય જોખમ પણ ભાવ નક્કી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
જો જહાજોને લાંબા માર્ગે જવું પડે તો ઈંધણનો ખર્ચ વધે છે. તેના સાથે વીમા પ્રીમિયમ પણ વધી શકે છે. આ વધારાનો ખર્ચ આખરે ગ્રાહકો સુધી પહોંચી શકે છે.
પેટ્રોલ અને ડીઝલથી લઈને પ્લાસ્ટિક, કેમિકલ, ખાતર અને અન્ય પેટ્રોલિયમ આધારિત ઉત્પાદનો સુધી તેની અસર જોવા મળી શકે છે. એટલે બાબ અલ-મંદેબનો પ્રશ્ન માત્ર જહાજો અથવા મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિનો પ્રશ્ન નથી; તે સામાન્ય ગ્રાહકના ખિસ્સા સાથે પણ જોડાઈ શકે છે.
વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન માટે પડકાર
આજની વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા અત્યંત પરસ્પર નિર્ભર છે. એક દેશમાં બનેલું ઉત્પાદન બીજા દેશમાં પેક થઈ શકે છે અને ત્રીજા દેશમાં વેચાઈ શકે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા માટે ઝડપી અને સસ્તું દરિયાઈ પરિવહન જરૂરી છે.
જો લાલ સમુદ્રનો માર્ગ લાંબા સમય સુધી જોખમી બને, તો એશિયાથી યુરોપ જતા માલસામાનને લાંબો દરિયાઈ માર્ગ અપનાવવો પડી શકે છે. મુસાફરીનો સમય વધવાથી કન્ટેનર ઉપલબ્ધતા, બંદરો પરનો દબાણ અને માલસામાનની ડિલિવરી સમયસીમા પર અસર થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને ઓટોમોબાઈલ પાર્ટ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી, ટેક્સટાઈલ અને અન્ય ઔદ્યોગિક માલ માટે લાંબા ટ્રાન્ઝિટ સમયથી કંપનીઓની સપ્લાય ચેઇન પર દબાણ વધી શકે છે.
ભારત માટે પણ મહત્વનો મુદ્દો
ભારત માટે લાલ સમુદ્રનું મહત્વ વિશેષ છે. ભારતના વેપારનો મોટો હિસ્સો દરિયાઈ માર્ગે થાય છે અને યુરોપ તથા પશ્ચિમના બજારો સાથેના વેપારમાં લાલ સમુદ્ર-સુએઝ રૂટની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે.
જો જહાજોને આ માર્ગ છોડીને આફ્રિકાની આસપાસથી જવું પડે, તો ભારત અને યુરોપ વચ્ચેના પરિવહનનો સમય વધી શકે છે. તેનો સીધો અસર નિકાસકારો પર થઈ શકે છે.
ગુજરાત જેવા મોટા ઔદ્યોગિક અને બંદર આધારિત રાજ્ય માટે પણ દરિયાઈ પરિવહનનો ખર્ચ મહત્વનો છે. કેમિકલ, પેટ્રોકેમિકલ, ટેક્સટાઈલ, એન્જિનિયરિંગ અને અન્ય ઉદ્યોગો વૈશ્વિક શિપિંગ નેટવર્ક સાથે જોડાયેલા છે. તેથી લાંબા સમય સુધી દરિયાઈ માર્ગમાં જોખમ રહે તો તેની પરોક્ષ અસર ભારતીય વેપાર પર પણ થઈ શકે છે.
સુએઝ કેનાલ પર પણ અસર
બાબ અલ-મંદેબની સમસ્યા આગળ જઈને સુએઝ કેનાલ માટે પણ પડકાર ઊભો કરી શકે છે. જો જહાજો લાલ સમુદ્રનો માર્ગ ટાળે છે, તો સુએઝ કેનાલમાંથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યા ઘટી શકે છે.
સુએઝ કેનાલ વૈશ્વિક વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેના દરિયાઈ અંતરને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે. તેથી બાબ અલ-મંદેબમાં લાંબા સમયની અસ્થિરતા આખી સપ્લાય ચેઇન પર અસર કરી શકે છે.
હોમુઝ જળમાર્ગ સાથેનો સંબંધ
મધ્ય પૂર્વમાં બાબ અલ-મંદેબ ઉપરાંત સ્ટ્રેટ ઓફ હોમુઝ પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ છે. બંને સ્થળોએ તણાવ વધે તો વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર ગંભીર દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.
હોમુઝ પર્શિયન ગલ્ફમાંથી તેલ અને ગેસના પરિવહન માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જ્યારે બાબ અલ-મંદેબ લાલ સમુદ્ર અને સુએઝ રૂટ સાથે જોડાયેલો છે. એટલે બંને જળમાર્ગોમાં અસ્થિરતા સર્જાય તો વૈશ્વિક વેપાર માટે એકસાથે અનેક પડકાર ઊભા થઈ શકે છે.
શું આંતરરાષ્ટ્રીય હસ્તક્ષેપ વધશે?
હૂતી સંગઠનની વધતી સૈન્ય ક્ષમતા અને લાલ સમુદ્રના વ્યૂહાત્મક વિસ્તારોમાં તેની હાજરીને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય શક્તિઓ માટે સ્થિતિ વધુ જટિલ બની શકે છે.
અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો પહેલેથી જ લાલ સમુદ્રમાં વેપારી જહાજોની સુરક્ષા અને દરિયાઈ માર્ગોની સ્વતંત્ર અવરજવર અંગે ચિંતિત રહ્યા છે. જો હુમલાઓ અથવા ધમકીઓમાં વધારો થાય તો વધુ સુરક્ષા વ્યવસ્થા, નૌકાદળની હાજરી અને રાજદ્વારી દબાણ વધવાની શક્યતા રહે છે.
પરંતુ સૈન્ય કાર્યવાહી પોતે પણ જોખમમુક્ત નથી. યમનનો સંઘર્ષ વધુ વિસ્તરે તો સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ વધવાની શક્યતા રહે છે.
આગળની સ્થિતિ શું રહેશે?
હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે બાબ અલ-મંદેબ સંપૂર્ણપણે બંધ છે કે નહીં તેનાથી વધુ મહત્વનું એ છે કે જહાજો તેને કેટલો સુરક્ષિત માને છે.
દરિયાઈ વેપારમાં વિશ્વાસ ખૂબ મહત્વનો હોય છે. જો શિપિંગ કંપનીઓને સતત જોખમનો અનુભવ થાય, તો તેઓ વૈકલ્પિક માર્ગ પસંદ કરી શકે છે. તે સ્થિતિમાં વૈશ્વિક વેપાર માટે ખર્ચ દરિયાઈ હાજરીને કેવી રીતે ઉપયોગમાં લે છે, યમનની અન્ય શક્તિઓ શું પ્રતિક્રિયા આપે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સુરક્ષા માટે શું પગલાં લે છે અને સમય બંને વધશે.
આગામી દિવસોમાં હૂતી સંગઠન પોતાની દરિયાઈ હાજરીને કેવી રીતે ઉપયોગમાં લે છે, યમનની અન્ય શક્તિઓ શું પ્રતિક્રિયા આપે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સુરક્ષા માટે શું પગલાં લે છે—તેના પર સમગ્ર સ્થિતિ નિર્ભર રહેશે.
માત્ર યમનની સમસ્યા નથી
લાલ સમુદ્રમાં ઊભી થયેલી સ્થિતિને માત્ર યમનના આંતરિક રાજકીય સંઘર્ષ તરીકે જોવી હવે પૂરતું નથી. બાબ અલ-મંદેબનું ભૌગોલિક મહત્વ તેને વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા સુરક્ષાના કેન્દ્રમાં લાવે છે.
હૂતી સંગઠનની વધતી હાજરી જો લાંબા સમય સુધી યથાવત રહે અને વેપારી જહાજો માટે જોખમ વધે, તો તેની અસર પરિવહન ખર્ચ, તેલના ભાવ, વીમા પ્રીમિયમ અને સપ્લાય ચેઇન સુધી પહોંચી શકે છે.
આથી બાબ અલ-મંદેબ હાલમાં માત્ર એક દરિયાઈ જળમાર્ગ નથી રહ્યો. તે મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિ, વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા સુરક્ષા વચ્ચેની કડી બની ગયો છે. આવનારા સમયમાં અહીંની દરેક સૈન્ય અથવા રાજકીય હિલચાલને દુનિયાના બજારો ખૂબ નજીકથી જોશે.
