સાવધાન! ભારતના ૨૦૦ ગ્લેશિયર તળાવો ગમે ત્યારે ફાટશે, ઉત્તરમાં ભારે તબાહી?
હિમાલયના પહાડોમાં સદીઓથી જમા થયેલો બરફ હવે ખૂબ જ ઝડપથી પીગળી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ માત્ર પર્યાવરણ કે પહાડી વિસ્તારો પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ સમગ્ર ભારત માટે એક અત્યંત ગંભીર ચેતવણી બની ગઈ છે. નદીઓને પાણી પૂરું પાડતી લગભગ ૨૦૦ જેટલી ગ્લેશિયર તળાવો (ગ્લેશિયલ લેક્સ) અત્યારે ‘હાઈ-રિસ્ક’ એટલે કે અત્યંત જોખમી ક્ષેત્રમાં આવી ગયા છે. આંકડા દર્શાવે છે કે છેલ્લા એક દાયકાની સરખામણીએ હિમાલયના ગ્લેશિયર ૬૫ ટકા વધુ ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે. આ ઝડપી પરિવર્તનને કારણે પહાડોમાં અચાનક આવતા વિનાશક પૂર (GLOF)નું જોખમ વધી ગયું છે અને સાથે જ ભવિષ્યમાં મેદાની વિસ્તારોમાં વહેતી મુખ્ય નદીઓ સુકાઈ જવાનો ભય પણ ઊભો થયો છે.
આર્થિક કરોડરજ્જુ પર સીધો પ્રહાર
હિમાલયમાંથી નીકળતી નદીઓ અને તેમનું જળતંત્ર ભારતની સમગ્ર અર્થવ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ સમાન છે. એક મહત્વપૂર્ણ અહેવાલ મુજબ, આ નદીઓ પર દેશની કુલ જીડીપી (GDP)નો ૨૦ ટકા જેટલો હિસ્સો નિર્ભર છે. આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો આશરે ૮૩૦ બિલિયન ડોલર એટલે કે લગભગ ૮૦ લાખ કરોડ રૂપિયાની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ સીધી રીતે આ પાણી સાથે જોડાયેલી છે. ઉત્તર ભારતની ખેતી, ખાસ કરીને ઘઉં અને ડાંગરનું વાવેતર, આસામ અને બંગાળના ચાના બગીચા, પહાડી રાજ્યોમાં આવેલા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ અને ધાર્મિક પ્રવાસન આ તમામ ક્ષેત્રો આ નદીઓ આધારિત છે. જો હિમાલયમાં પાણીનું સંતુલન બગડશે તો દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા ખોરવાશે, વીજ ઉત્પાદન ઘટશે અને કરોડો લોકોની રોજીરોટી પર સીધી અસર પડશે.
અહેવાલના ચોંકાવનારા દાવો અને મહત્વના તથ્યો
સિસ્ટમિક (Systemiq) અને ઈન્ટિગ્રેટેડ માઉન્ટેન ઈનિશિયેટિવ દ્વારા ‘સમૃદ્ધ અને લચીલો હિમાલય’ શીર્ષક હેઠળ તૈયાર કરવામાં આવેલા આ અહેવાલમાં હિમાલયના બદલાતા ચિત્રને વિગતવાર રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. જી.બી. પંત રાષ્ટ્રીય હિમાલય પર્યાવરણ સંસ્થા અને ICIMOD જેવા તકનીકી ભાગીદારોના સહયોગથી તૈયાર કરાયેલા આ કટોકટી અહેવાલમાં કેટલાક મુખ્ય આંકડા સામે આવ્યા છે:
જોખમી ગ્લેશિયર તળાવો: ગંગા, યમુના અને સિંધુ બેસિનમાં ૨૦૦થી વધુ ગ્લેશિયર તળાવો ગમે ત્યારે ફાટી શકે તેવી સ્થિતિમાં છે. આમાંથી ૫૬ તળાવો માત્ર ભારતમાં જ ‘વેરી હાઈ રિસ્ક’ કેટેગરીમાં છે.
અધૂરી મોનિટરિંગ સિસ્ટમ: હિમાલયમાં આવેલા લગભગ ૪૦,૦૦૦ ગ્લેશિયરોમાંથી અત્યારે માત્ર ૨૧ ગ્લેશિયરોની જ નિયમિતપણે દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે, જે સુરક્ષા દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ ચિંતાજનક છે.
પીક વોટર અને ભવિષ્યની તંગી: વૈજ્ઞાનિકો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે ૨૦૫૦ની આસપાસ નદીઓમાં ગ્લેશિયર પીગળવાથી પાણીનો પ્રવાહ તેના મહત્તમ સ્તરે (Peak Water) પહોંચશે. ત્યારબાદ નદીઓમાં પાણીનો પ્રવાહ કાયમ માટે ઘટવા લાગશે. જો હાલનો ટ્રેન્ડ ચાલુ રહેશે તો વર્ષ ૨૧૦૦ સુધીમાં હિન્દુકુશ હિમાલય તેના ૮૦ ટકા બરફનું પ્રમાણ ગુમાવી દેશે.
બદલાતું ભૌગોલિક ચિત્ર અને ક્ષેત્રીય અસમાનતા
જેમ જેમ ગ્લેશિયર પાછળ હટે છે, તેમ તેમ તેમની પાછળ કાંકરા, ચટ્ટો અને બરફના નબળા બંધારા ધરાવતા અસ્થિર તળાવો બની જાય છે. આ તળાવો નીચે આવેલી ખીણોમાં રહેતા લાખો લોકોના જીવન માટે સતત તલવારની જેમ લટકતા રહે છે. હિમાલય ભારતનો માત્ર ૧૮ ટકા જમીન હિસ્સો ધરાવે છે, પરંતુ દેશમાં આવતી કુલ કુદરતી આપદાઓમાંથી ૩૫ ટકા આપદાઓ આ ક્ષેત્રમાં આવે છે. ૨૦૧૩નું ઉત્તરાખંડનું પૂર, ૨૦૨૧ની ચમોલીની હોનારત કે ૨૦૨૩માં સિક્કિમમાં ગ્લેશિયર તળાવ ફાટવાની ઘટનાઓ આ વિનાશનું જીવંત ઉદાહરણ છે.
આ સિવાય એક કડવી વાસ્તવિકતા એ પણ છે કે આ જળતંત્રનો સૌથી વધુ આર્થિક લાભ મેદાની રાજ્યો મેળવે છે, જ્યારે આ સંસાધનોનું રક્ષણ કરતા પહાડી રાજ્યોને તેના મૂલ્યનો માત્ર ૫ ટકા હિસ્સો જ મળે છે. મેદાની રાજ્યો ઘણીવાર આપદા આવે ત્યારે જ પહાડોની ગંભીરતા સમજે છે.
સીમાપાર આપદાઓ અને પ્રદૂષણનું પરિબળ
અહેવાલમાં ઓગસ્ટ ૨૦૨૬માં નેપાળ-તિબેટ સરહદે બનેલી એક દુર્ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યાં ગ્લેશિયર તૂટવાથી થયેલા ભૂસ્ખલનને કારણે માત્ર બે કલાકમાં કૃત્રિમ બંધ બંધાઈને તૂટી ગયો હતો. તેના કાટમાળ અને પુરાવાઓ ભારત સુધી પહોંચ્યા હતા, જે દર્શાવે છે કે પહાડોમાં આવતી આપદાઓ સીમાઓની સરહદો માનતી નથી.
વૈશ્વિક તાપમાન વધવાની સાથે સાથે મેદાની વિસ્તારોમાંથી આવતું ‘બ્લેક કાર્બન’ પ્રદૂષણ પણ બરફ પીગળવા માટે ખૂબ મોટો ભાગ ભજવે છે. ઇંટોના ભઠ્ઠા અને અન્ય ઉદ્યોગોમાંથી નીકળતી કાળી મશ (સૂટ) હિમાલયના ગ્લેશિયરો પીગળવા માટે લગભગ એક-તૃતીયાંશ ભાગ સુધી જવાબદાર છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગની સરખામણીએ આ એક એવું પરિબળ છે જેને સ્થાનિક સ્તરે નીતિઓ બનાવીને તાત્કાલિક રોકી શકાય છે.
સુધારાના રસ્તાઓ અને ભવિષ્યની દિશા
પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર હોવા છતાં યોગ્ય પગલાં દ્વારા જોખમ ઘટાડી શકાય તેમ છે. અહેવાલમાં આ પ્રદેશને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે ૧૦ તાત્કાલિક સુધારાઓ સૂચવવામાં આવ્યા છે. જેમાં સુકાઈ ગયેલા કુદરતી ઝરણાંઓને પુનર્જીવિત કરવા, ગ્લેશિયર હોનારતો માટે વહેલી ચેતવણી આપતી ‘અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ’ ગોઠવવી અને ભઠ્ઠાઓમાંથી થતું ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે ખાસ ફંડ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.
