સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ કરતાં પહેલાં સાવધાન! એક ખોટી પોસ્ટ તમને કાયદાકીય મુશ્કેલીમાં મૂકી શકે છે
આજના સમયમાં સોશિયલ મીડિયા આપણા જીવનનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયું છે. WhatsApp, Instagram, Facebook, YouTube અને અન્ય પ્લેટફોર્મ પર લોકો દરરોજ પોતાના વિચારો, ફોટા, વીડિયો અને સમાચાર શેર કરે છે. કોઈ ઘટનાની માહિતી મળતાં જ તેને આગળ મોકલવાની ટેવ પણ હવે સામાન્ય બની ગઈ છે. પરંતુ સોશિયલ મીડિયા પર ‘Share’ અથવા ‘Post’નું બટન દબાવતાં પહેલાં એક ક્ષણ વિચારવું ખૂબ જરૂરી છે.
કારણ કે ઈન્ટરનેટ પર મૂકવામાં આવેલી દરેક વાત માત્ર વ્યક્તિગત અભિપ્રાય બનીને રહેતી નથી. કોઈ પોસ્ટ ખોટી માહિતી ફેલાવતી હોય, કોઈ વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન કરતી હોય, છેતરપિંડી માટે વપરાતી હોય અથવા કોઈની ખાનગી માહિતી જાહેર કરતી હોય તો પરિસ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે. આવા કિસ્સામાં પોસ્ટ કરનાર વ્યક્તિ સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
સોશિયલ મીડિયા પર લખેલી વાત પણ જવાબદારી લાવે છે
ઘણા લોકો એવું માને છે કે સોશિયલ મીડિયા પર કંઈક લખવું એ માત્ર પોતાની વાત વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા ચોક્કસપણે મહત્વપૂર્ણ અધિકાર છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે કોઈ વ્યક્તિ વિશે મનગમતી ખોટી વાતો લખી શકાય અથવા અફવા ફેલાવી શકાય.
ભારતમાં હવે ફોજદારી કાયદાના નવા માળખા હેઠળ ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (BNS) અમલમાં છે. તે 1 જુલાઈ 2024થી અમલમાં આવી હતી. BNSની કલમ 356 માનહાનિ અંગેની જોગવાઈ કરે છે. કોઈ વ્યક્તિ વિશે એવી વાત પ્રકાશિત અથવા પ્રસારિત કરવી કે જેના કારણે તેની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચે અને કાયદાની શરતો પૂર્ણ થાય, તો તે માનહાનિના પ્રશ્નને જન્મ આપી શકે છે.
માનહાનિ એટલે શું?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો કોઈ વ્યક્તિ વિશે એવી ખોટી અથવા હાનિકારક રજૂઆત કરવી કે જેના કારણે અન્ય લોકોની નજરમાં તેની પ્રતિષ્ઠા ઘટે, તો તે માનહાનિ બની શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ પર ચોરીનો આરોપ મૂકીને સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ કરવામાં આવે, જ્યારે તેની પાછળ કોઈ વિશ્વસનીય આધાર ન હોય, તો આવી પોસ્ટ ગંભીર કાનૂની પ્રશ્ન ઊભો કરી શકે છે.
પરંતુ દરેક ટીકા માનહાનિ નથી. કાયદામાં કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં અપવાદો પણ છે. ઉદાહરણ તરીકે, સત્ય વાત જો જાહેર હિતમાં કરવામાં આવી હોય તો કાયદો તેને અલગ રીતે જુએ છે. જાહેર વ્યક્તિ અથવા જાહેર પ્રશ્ન સાથે સંબંધિત વર્તન અંગે સદ્ભાવનાથી કરવામાં આવેલ મત પણ ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં અલગ રીતે જોવામાં આવે છે.
એટલે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ વ્યક્તિની ટીકા કરતાં પહેલાં ‘મારી પાસે આ વાતનો આધાર છે કે નહીં?’ અને ‘હું હકીકત જણાવી રહ્યો છું કે માત્ર આરોપ લગાવી રહ્યો છું?’ તે વિચારવું જરૂરી છે.
અફવા ફેલાવવી કેમ બની શકે છે જોખમી?
સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ સમાચાર વાયરલ થવામાં થોડી જ મિનિટો લાગે છે. ખાસ કરીને WhatsApp ગ્રુપ અથવા Instagram પર કોઈ વીડિયો કે મેસેજ ઝડપથી હજારો લોકો સુધી પહોંચી શકે છે.
સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે લોકો મેસેજની સત્યતા તપાસ્યા વિના તેને આગળ મોકલી દે છે. કોઈ જૂનો વીડિયો નવી ઘટના સાથે જોડીને શેર કરવો, ખોટી કે અધૂરી માહિતી ફેલાવવી અથવા કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ કે સમુદાય વિશે ઉશ્કેરણીજનક દાવો કરવો ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે.
કોઈ પોસ્ટથી લોકોમાં ભય, નફરત અથવા હિંસા ભડકવાની સ્થિતિ સર્જાય તો મામલો માત્ર ‘ફેક ન્યૂઝ’ પૂરતો રહેતો નથી. સંજોગો પ્રમાણે અન્ય ફોજદારી કાયદાઓ પણ લાગુ થઈ શકે છે.
IT Actની કલમ 66A વિશે ખાસ વાત
ઈન્ટરનેટ સંબંધિત કાયદાની ચર્ચા કરતી વખતે ઘણી વખત IT Actની કલમ 66Aનું નામ લેવામાં આવે છે. પરંતુ અહીં એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સુધારો સમજવો જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે 2015માં Shreya Singhal v. Union of India કેસમાં કલમ 66Aને રદ કરી હતી. India Codeમાં પણ નોંધ છે કે આ કલમ સુપ્રીમ કોર્ટના 24 માર્ચ 2015ના નિર્ણયથી struck down થઈ હતી. તેથી આજે માત્ર ‘વાંધાજનક પોસ્ટ’ કરવા બદલ કલમ 66A હેઠળ કાર્યવાહી થાય છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી.
આનો અર્થ એવો પણ નથી કે સોશિયલ મીડિયા પર દરેક પ્રકારની ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિ કાયદાની બહાર છે. ચોક્કસ કૃત્યના સ્વરૂપ પ્રમાણે અન્ય કાયદાની જોગવાઈઓ લાગુ થઈ શકે છે.
ખાનગી ફોટો કે માહિતી શેર કરવી પણ ગંભીર બાબત
સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ વ્યક્તિનો ફોટો કે વીડિયો હોય એટલે તેને પોતાની મરજીથી જાહેર કરી શકાય એવું નથી. ખાસ કરીને કોઈ વ્યક્તિની ખાનગી માહિતી અથવા ખાનગી તસવીરો તેની મંજૂરી વિના જાહેર કરવી ગંભીર કાનૂની સમસ્યા બની શકે છે.
IT Actની કલમ 66E કોઈ વ્યક્તિની ખાનગી જગ્યાની તસવીર તેની સંમતિ વિના કે તેની પ્રાઇવસીનું ઉલ્લંઘન થાય તેવી પરિસ્થિતિમાં કૅપ્ચર, પ્રકાશિત અથવા ટ્રાન્સમિટ કરવા અંગે જોગવાઈ કરે છે.
આથી કોઈનો ખાનગી ફોટો, વીડિયો અથવા વ્યક્તિગત માહિતી ‘માત્ર મજાક માટે’ શેર કરતા પહેલાં પણ વિચારવું જોઈએ.
ફેક પ્રોફાઇલ અને કોઈના નામે છેતરપિંડી
ડિજિટલ દુનિયામાં બીજી એક મોટી સમસ્યા છે—બીજા વ્યક્તિના નામે ખોટું એકાઉન્ટ બનાવવું અથવા તેની ઓળખનો ગેરકાયદેસર ઉપયોગ કરવો.
IT Actની કલમ 66C ઓળખ સંબંધિત ડિજિટલ માહિતીના ચોરીભર્યા અથવા છેતરપિંડીભર્યા ઉપયોગ સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે કલમ 66D કમ્પ્યુટર અથવા કોમ્યુનિકેશન સાધન દ્વારા વ્યક્તિ બનીને છેતરપિંડી કરવા અંગે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિના નામ અને ફોટાનો ઉપયોગ કરીને તેના મિત્રો પાસે પૈસા માગવામાં આવે તો તે માત્ર સોશિયલ મીડિયા મજાક નથી. સંજોગો પ્રમાણે તે કાનૂની ગુનો બની શકે છે.
‘મને તો કોઈએ મોકલ્યું હતું’ કહીને જવાબદારી ટળતી નથી
ઘણા લોકો કોઈ મેસેજ આગળ મોકલ્યા બાદ કહે છે કે, “મેં બનાવ્યો નથી, મને તો બીજા વ્યક્તિએ મોકલ્યો હતો.”
પરંતુ દરેક પરિસ્થિતિમાં આ દલીલથી જવાબદારી આપમેળે દૂર થઈ જાય એવું નથી. તમે કોઈ માહિતી આગળ મોકલતા પહેલાં તેની સત્યતા અને સ્વરૂપ વિશે વિચારવું જોઈએ.
ખાસ કરીને જો મેસેજમાં કોઈ વ્યક્તિ પર ગંભીર આરોપ હોય, કોઈ સમુદાય સામે દ્વેષપૂર્ણ ભાષા હોય અથવા કોઈની ખાનગી માહિતી હોય તો તેને ફોરવર્ડ કરવું જોખમી બની શકે છે.
સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ કરતા પહેલાં આ પાંચ બાબતો તપાસો
કોઈપણ પોસ્ટ, રીલ, વીડિયો અથવા મેસેજ શેર કરતા પહેલાં થોડા સરળ પ્રશ્નો પોતાને પૂછવા જોઈએ.
પહેલું—માહિતી સાચી છે?
મેસેજ ક્યાંથી આવ્યો છે અને તેની કોઈ વિશ્વસનીય પુષ્ટિ છે કે નહીં તે તપાસો.
બીજું—શું તેમાં કોઈ વ્યક્તિ પર આરોપ છે?
જો હા, તો તમારી પાસે દાવાને સમર્થન આપતો વિશ્વસનીય આધાર છે કે નહીં તે વિચારો.
ત્રીજું—શું તેમાં ખાનગી માહિતી છે?
ફોન નંબર, સરનામું, વ્યક્તિગત ફોટો, દસ્તાવેજ અથવા અન્ય સંવેદનશીલ માહિતી હોય તો તેને જાહેર ન કરવી.
ચોથું—શું પોસ્ટથી કોઈને નુકસાન થઈ શકે છે?
માત્ર મજાક લાગે એવી પોસ્ટ પણ કોઈની પ્રતિષ્ઠા અથવા સુરક્ષાને અસર કરી શકે છે.
પાંચમું—શું આ વાત હું જાહેરમાં મારી ઓળખ સાથે કહી શકું?
જો જવાબ ‘ના’ હોય તો પોસ્ટ કરવી કે નહીં તે અંગે ફરી વિચારવું વધુ સારું છે.
પોસ્ટ ડિલીટ કરી દઈએ તો બધું પૂરું થઈ જાય?
આ પણ એક સામાન્ય ગેરસમજ છે. સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ ડિલીટ કરી દેવાથી તેનાથી સંબંધિત દરેક ડિજિટલ નિશાન તરત જ ગાયબ થઈ જાય એવું જરૂરી નથી. કોઈ વ્યક્તિએ સ્ક્રીનશોટ લીધો હોય, વીડિયો સાચવ્યો હોય અથવા પોસ્ટ અન્ય જગ્યાએ શેર થઈ ગઈ હોય તો તેની નકલો રહી શકે છે.
એટલે ‘પહેલા પોસ્ટ કરી દઈએ, પછી જરૂર પડે તો ડિલીટ કરી દઈશું’ એવો અભિગમ જોખમી છે.
કાયદા સાથે સોશિયલ મીડિયા શિસ્ત પણ જરૂરી
સોશિયલ મીડિયા પર કાયદાની જાણકારી હોવી જેટલી જરૂરી છે, એટલી જ ડિજિટલ જવાબદારી પણ જરૂરી છે. કોઈ સમાચાર સારા લાગે એટલે તરત શેર કરવા કરતાં થોડો સમય લઈને તેની હકીકત તપાસવી વધુ સમજદારી છે.
ખાસ કરીને ચૂંટણી, ધાર્મિક મુદ્દા, અકસ્માત, ગુના, આરોગ્ય સંબંધિત દાવા અથવા કોઈ વ્યક્તિ વિશેના ગંભીર આરોપ હોય ત્યારે વધુ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
ઈન્ટરનેટ આપણને પોતાની વાત દુનિયા સુધી પહોંચાડવાની મોટી શક્તિ આપે છે. પરંતુ શક્તિ સાથે જવાબદારી પણ આવે છે. સોશિયલ મીડિયા પર કરેલી દરેક પોસ્ટને ‘માત્ર એક પોસ્ટ’ માનીને અવગણવી યોગ્ય નથી.
ખોટી માહિતી, માનહાનિકારક આરોપ, ઓળખની છેતરપિંડી, ખાનગી માહિતીનો ગેરકાયદેસર ઉપયોગ અથવા અન્ય ગુનાહિત પ્રવૃત્તિના સંજોગોમાં કાયદાકીય પરિણામ આવી શકે છે. તેથી પોસ્ટ કરતાં પહેલાં થોડી ક્ષણ વિચારવી, માહિતી ચકાસવી અને કાયદાની મર્યાદા સમજવી સૌથી સુરક્ષિત રસ્તો છે.
આ લેખ સામાન્ય કાનૂની માહિતી માટે છે. કોઈ ચોક્કસ પોસ્ટ, ફરિયાદ, FIR અથવા કાનૂની નોટિસના કિસ્સામાં હકીકતો અલગ હોઈ શકે છે, તેથી જરૂરી હોય તો યોગ્ય કાનૂની નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.
