એક સમયે ગંદકી અને ઝેરી રસાયણોથી બદનામ હતું આ તળાવ, આજે 65થી વધુ માછલીઓની પ્રજાતિઓનું બન્યું ઘર!
અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક રાજ્યમાં આવેલું ઓનોન્ડાગા તળાવ (Onondaga Lake) પર્યાવરણ સંરક્ષણની દિશામાં થયેલા પરિવર્તનનું એક રસપ્રદ ઉદાહરણ છે. એક સમયે ગંદા પાણી, ઔદ્યોગિક કચરા અને ઝેરી રસાયણોના પ્રદૂષણથી તળાવની સ્થિતિ એટલી ખરાબ થઈ ગઈ હતી કે ત્યાં માછીમારી પર પ્રતિબંધ મૂકવો પડ્યો હતો. જોકે, વર્ષો સુધી ચાલેલા સફાઈ અભિયાન અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણના પ્રયાસો પછી આ જ તળાવમાં માછલીઓની 65થી વધુ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે. આ કહાની બતાવે છે કે પર્યાવરણને થયેલું નુકસાન ગંભીર હોય તો પણ સતત પ્રયાસો દ્વારા કુદરતી સંપત્તિને ફરી જીવંત બનાવવાની શક્યતા રહે છે.
એક સમયે પર્યટકો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર હતું તળાવ
ઓનોન્ડાગા તળાવ અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક રાજ્યમાં સિરાક્યુઝ શહેરની નજીક આવેલું છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે આ તળાવ આસપાસના લોકો માટે મનોરંજન, પ્રવાસન અને માછીમારીનું લોકપ્રિય સ્થળ હતું. તળાવના કિનારે લોકો ફરવા આવતા, કુદરતી સૌંદર્ય માણતા અને પાણી સાથે જોડાયેલી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેતા હતા.
પરંતુ સમય જતાં વિસ્તારના ઔદ્યોગિક વિકાસ અને વસ્તીમાં વધારાની અસર તળાવ પર પડવા લાગી. કારખાનાઓમાંથી નીકળતો કચરો અને શહેરોમાંથી વહેતું ગંદું પાણી તળાવમાં ભળવા લાગ્યાં. શરૂઆતમાં આ પ્રદૂષણની અસર ધીમે ધીમે દેખાઈ, પરંતુ લાંબા ગાળે તેની ગંભીર અસરો સામે આવી.
પાણીની ગુણવત્તા બગડતાં તળાવમાં રહેતાં જળચરો માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ ઘટવા લાગી. પાણીમાં રહેલા પ્રદૂષકો અને ઓક્સિજનની અછતને કારણે માછલીઓના જીવન પર અસર પડી. જે તળાવ એક સમયે લોકો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર હતું, તે ધીમે ધીમે પર્યાવરણીય સમસ્યાનું ઉદાહરણ બની ગયું.
ઔદ્યોગિક કચરાએ કેવી રીતે વધાર્યું પ્રદૂષણ?
ઓનોન્ડાગા તળાવમાં પ્રદૂષણ વધવા પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર હતાં. લાંબા સમય સુધી ચાલતી ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓમાંથી પારો, ક્ષારયુક્ત અવશેષો અને અન્ય હાનિકારક રસાયણો પાણીમાં પહોંચતા રહ્યા. બીજી તરફ, શહેરના ગંદા પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થાએ પણ તળાવની સ્થિતિ વધુ ખરાબ કરી.
પારો જેવા ભારે ધાતુના પ્રદૂષકો પાણી અને તળાવના તળિયે જમા થતા કાદવમાં લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે. આવા પદાર્થો જળચરોના શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી ખોરાકની સાંકળ દ્વારા અન્ય જીવો સુધી પણ પહોંચી શકે છે. પરિણામે, માછલીઓમાં ઝેરી તત્ત્વોનું પ્રમાણ વધી શકે છે અને તેનો ઉપયોગ માનવ આહાર તરીકે કરવો જોખમી બની શકે છે.
ગંદા પાણીમાં રહેલા પોષક તત્ત્વો પણ એક અલગ સમસ્યા ઊભી કરે છે. નાઇટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા તત્ત્વો વધુ પ્રમાણમાં પાણીમાં ભળે તો શેવાળની અતિશય વૃદ્ધિ થઈ શકે છે. શેવાળ અને અન્ય કાર્બનિક પદાર્થો વિઘટિત થાય ત્યારે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનો ઉપયોગ થાય છે. તેના કારણે માછલીઓ અને અન્ય જળચરો માટે જીવવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ રીતે તળાવની સમસ્યા માત્ર ગંદા દેખાતા પાણી પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. પાણીની અંદર રહેલા ઝેરી પદાર્થો અને બદલાતી પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓએ પણ તેની કુદરતી વ્યવસ્થાને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું.
1940માં તરવા પર પ્રતિબંધ, 1970માં માછીમારી બંધ
તળાવની બગડતી સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સત્તાવાળાઓએ લોકોના ઉપયોગ પર નિયંત્રણો મૂકવા પડ્યા. વર્ષ 1940 સુધીમાં પાણીની નબળી ગુણવત્તા અને બેક્ટેરિયાના ઊંચા પ્રમાણને કારણે અહીં તરવાની મંજૂરી બંધ કરવામાં આવી હતી.
ત્યારબાદ પ્રદૂષણની ગંભીરતાને કારણે 1970માં જાહેર માછીમારી પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. ખાસ કરીને માછલીઓમાં પારો જેવા ઝેરી તત્ત્વો મળી આવવાની ચિંતાને કારણે આ પગલું જરૂરી બન્યું હતું.
આ નિર્ણય તળાવના ઇતિહાસમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ વળાંક હતો. માછીમારી પર પ્રતિબંધનો અર્થ માત્ર એક મનોરંજનની પ્રવૃત્તિ બંધ થવી નહોતો. તે તળાવની પર્યાવરણીય સ્થિતિ કેટલી ખરાબ થઈ ગઈ હતી તેનો પણ સંકેત હતો.
જ્યારે પાણીના કુદરતી સંસાધનો માનવ ઉપયોગ માટે અસુરક્ષિત બની જાય, ત્યારે તેની અસર સ્થાનિક અર્થતંત્ર, પ્રવાસન અને લોકોના જીવન પર પણ પડી શકે છે. ઓનondાગા તળાવની સ્થિતિએ બતાવ્યું કે ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે પર્યાવરણનું સંરક્ષણ ન થાય તો લાંબા ગાળે નુકસાન સમગ્ર સમાજને સહન કરવું પડે છે.
1986માં માછીમારી ફરી શરૂ થઈ, પરંતુ શરતો સાથે
પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટેના પ્રયાસો શરૂ થયા પછી ધીમે ધીમે તળાવની સ્થિતિમાં સુધારો થવા લાગ્યો. ગંદા પાણીની સારવાર, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણમાં ઘટાડો અને પર્યાવરણીય દેખરેખ જેવા પગલાંએ આ પરિવર્તનમાં ભૂમિકા ભજવી.
વર્ષ 1986માં તળાવમાં ફરીથી મનોરંજન માટે માછીમારી કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી. જોકે, આનો અર્થ એવો નહોતો કે તળાવનું પાણી સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થઈ ગયું હતું અથવા ત્યાંથી પકડેલી માછલીઓ ખાવા માટે સુરક્ષિત બની ગઈ હતી.
શરૂઆતમાં માછીમારી મુખ્યત્વે માછલી પકડીને ફરી પાણીમાં છોડી દેવાની પદ્ધતિ હેઠળ મંજૂર કરવામાં આવી હતી. માછલીઓના સેવન અંગે આરોગ્યલક્ષી ચેતવણીઓ પણ ચાલુ રહી. લાંબા સમય સુધી પારો અને અન્ય પ્રદૂષકોના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને તળાવની માછલીઓ ખાવા અંગે નિયંત્રણો જાળવવામાં આવ્યા હતા.
આથી 1986નું વર્ષ તળાવની સફાઈનો અંત નહોતું, પરંતુ સુધારાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું હતું. પાણીની ગુણવત્તા સુધારવી અને જળચરોને સુરક્ષિત આવાસ પૂરું પાડવું એ લાંબા ગાળાની પ્રક્રિયા હતી.
65થી વધુ માછલીઓની પ્રજાતિઓની નોંધ
ઓનોન્ડાગા તળાવમાં થયેલા સુધારાનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ સૂચક ત્યાં જોવા મળતી માછલીઓની વિવિધતા છે. ન્યૂયોર્ક રાજ્યના પર્યાવરણ સંરક્ષણ વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, તળાવમાં 65થી વધુ માછલીઓની પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે.
1970ના દાયકામાં પ્રદૂષણની ગંભીર અસરને કારણે માછલીઓની નોંધાયેલી વિવિધતા ઘણી ઓછી થઈ ગઈ હતી. ત્યારબાદ પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો અને પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપનના પ્રયાસો સાથે માછલીઓની વિવિધતા ફરી વધવા લાગી.
માછલીઓની અનેક પ્રજાતિઓની હાજરી તળાવના પર્યાવરણમાં થયેલા સુધારાનો સકારાત્મક સંકેત છે. અલગ અલગ પ્રજાતિઓ પાણીના તાપમાન, ઓક્સિજન, ખોરાક અને રહેઠાણની પરિસ્થિતિઓ પ્રત્યે જુદી જુદી જરૂરિયાતો ધરાવે છે. તેથી જળચરોની વિવિધતા વધવી એ સૂચવી શકે છે કે પર્યાવરણ અગાઉની સરખામણીએ વધુ પ્રજાતિઓને સહન કરી શકે તેવી સ્થિતિમાં આવ્યું છે.
પરંતુ માત્ર પ્રજાતિઓની સંખ્યા પરથી સમગ્ર તળાવ સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થઈ ગયું છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. પાણીની ગુણવત્તા, તળિયે જમા થયેલા પ્રદૂષકો અને માછલીઓમાં રહેલા ઝેરી તત્ત્વોનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવું હજુ પણ જરૂરી છે.
સફાઈ માટે વર્ષો સુધી ચાલ્યા પ્રયાસો
ઓનોન્ડાગા તળાવના પુનઃસ્થાપનમાં સરકારી સંસ્થાઓ, સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને પ્રદૂષણ માટે જવાબદાર ઔદ્યોગિક કંપનીઓની ભૂમિકા રહી છે. તળાવ અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણના સ્ત્રોતોને ઓળખવા, ગંદા પાણીની સારવાર સુધારવા અને દૂષિત કાદવનું સંચાલન કરવા માટે અનેક પગલાં લેવામાં આવ્યાં.
1994માં અમેરિકાની પર્યાવરણ સંરક્ષણ એજન્સી (EPA)એ ઓનondાગા તળાવને ‘સુપરફંડ’ પ્રદૂષિત સ્થળોની રાષ્ટ્રીય યાદીમાં સામેલ કર્યું. આ યાદીમાં એવા સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં જોખમી પ્રદૂષણને દૂર કરવા અથવા તેના જોખમને નિયંત્રિત કરવા માટે વ્યાપક કાર્યવાહી જરૂરી હોય છે.
ત્યારબાદ તળાવના તળિયે રહેલા દૂષિત કાદવ, આસપાસની જમીન અને પાણીમાં પ્રદૂષણ ફેલાવતા વિસ્તારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું. કેટલાક વિસ્તારોમાં દૂષિત અવશેષો દૂર કરવામાં આવ્યા, જ્યારે અન્ય સ્થળોએ પ્રદૂષકોને અલગ રાખવા અને તેમના ફેલાવાને રોકવા માટે પગલાં લેવાયા.
વેટલેન્ડ્સ એટલે કે ભેજવાળા કુદરતી વિસ્તારોનું પુનઃસ્થાપન, સ્થાનિક વનસ્પતિનું વાવેતર અને વરસાદી પાણીના નિકાલનું સુધારેલું સંચાલન પણ પર્યાવરણીય સુધારાનો ભાગ બન્યાં. આ પ્રકારના પગલાં પાણીમાં વધુ પ્રદૂષણ પ્રવેશતું અટકાવવામાં અને જળચરોને અનુકૂળ રહેઠાણ પૂરું પાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
શું તળાવ હવે સંપૂર્ણપણે પ્રદૂષણમુક્ત છે?
ઓનોન્ડાગા તળાવની સ્થિતિમાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે, પરંતુ તેને સંપૂર્ણપણે પ્રદૂષણમુક્ત ગણવું યોગ્ય નથી. ઐતિહાસિક રીતે તળાવમાં પહોંચેલા કેટલાક રસાયણો લાંબા સમય સુધી પાણીના તળિયે રહેલા કાદવ અને આસપાસની જમીનમાં ટકી શકે છે.
અમેરિકાની પર્યાવરણ સંરક્ષણ એજન્સી અને ન્યૂયોર્ક રાજ્યની સંસ્થાઓ દ્વારા તળાવની સ્થિતિનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. માછલીઓમાં રહેલા પ્રદૂષકોને ધ્યાનમાં રાખીને તેમના સેવન અંગે આરોગ્યલક્ષી સૂચનાઓ પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે.
તેથી તળાવમાં માછીમારી કરવાની મંજૂરી હોવી અને ત્યાંની દરેક માછલી ખાવા માટે સુરક્ષિત હોવી એ બંને અલગ બાબતો છે. કોઈપણ જળાશયની પર્યાવરણીય સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે આ તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
ઓનોન્ડાગા સરોવરની વાર્તા ભારત માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
આ તળાવનો ઇતિહાસ ભારત સહિત વિશ્વના અન્ય દેશો માટે પણ મહત્ત્વનો સંદેશ આપે છે. ભારતમાં અનેક નદીઓ, તળાવો અને જળાશયો શહેરી ગંદા પાણી, ઔદ્યોગિક કચરા, પ્લાસ્ટિક અને કૃષિમાંથી વહેતા પ્રદૂષકોના કારણે દબાણનો સામનો કરી રહ્યાં છે.
જળાશયને પ્રદૂષિત થવાથી બચાવવું, તેને પ્રદૂષિત થયા પછી સુધારવા કરતાં સામાન્ય રીતે વધુ અસરકારક અને ઓછા ખર્ચાળ હોય છે. તેના માટે કારખાનાઓના ગંદા પાણીની યોગ્ય સારવાર, શહેરોના ગટરતંત્રમાં સુધારો, નિયમિત પાણી પરીક્ષણ અને પ્રદૂષણ ફેલાવનારાઓ સામે કડક કાર્યવાહી જરૂરી છે.
ઓનોન્ડાગા તળાવનું ઉદાહરણ એ પણ દર્શાવે છે કે એક વખત નુકસાન થયું હોય તો સુધારો શક્ય છે, પરંતુ તેના માટે સતત રોકાણ, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતા જરૂરી છે. માત્ર થોડા સમય માટે સફાઈ અભિયાન ચલાવવાથી સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ આવતો નથી.
