ઇઝરાયલમાં સરકાર બનાવવા પાછળનું જટિલ રાજકીય ગણિત
સમગ્ર વિશ્વની નજર હાલમાં મધ્ય પૂર્વના સૌથી શક્તિશાળી દેશ ઇઝરાયલ પર કેન્દ્રિત થઈ છે. દરેક વ્યક્તિ એ જાણવા માટે ઉત્સુક છે કે શું લાંબા સમયથી સત્તા પર રહેલા બેન્જામિન નેતન્યાહૂ ફરી એકવાર સત્તામાં વાપસી કરશે કે પછી આ વખતે સત્તાની ચાવી વિપક્ષના હાથમાં જશે.
દેશના મુખ્ય પ્રસારણકર્તાઓ ‘કાન ૧૧’ (Kan 11) અને ‘ચેનલ ૧૩’ (Channel 13) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા એક્ઝિટ પોલ્સમાં સતત સંશોધનો કરવામાં આવ્યા છે. આ તાજા અંદાજો અનુસાર, નેતન્યાહૂ અને વિપક્ષી નેતા આઈસેનકોટના જૂથો વચ્ચે ૫૧-૫૧ બેઠકો મેળવવાની બરાબરી જોવા મળી રહી છે. જ્યારે અન્ય એક પ્રમુખ પ્રસારણકર્તા ‘ચેનલ ૧૨’ ના અંદાજ મુજબ નેતન્યાહૂના જૂથને ૫૦ અને વિપક્ષને ૫૨ બેઠકો મળવાની સંભાવના છે. રાત્રિના પ્રારંભિક અંદાજોની સરખામણીમાં બંને પક્ષો વચ્ચેનું અંતર અત્યંત ઘટી ગયું છે, જે ઇઝરાયલના અસ્થિર રાજકીય મિજાજને સ્પષ્ટ દર્શાવે છે.
એક્ઝિટ પોલની મર્યાદાઓ અને સૈનિકોના મતોનું મહત્વ
મંગળવારે સાંજે જ્યારે પ્રારંભિક એક્ઝિટ પોલ સામે આવ્યા હતા, ત્યારે આઇઝેનકોટના જૂથને નેસેટ (ઇઝરાયલી સંસદ) માં સામાન્ય લીડ સાથે આગળ હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. જોકે, ઇઝરાયલની ચૂંટણી પ્રણાલીમાં એક્ઝિટ પોલ હંમેશાં સંપૂર્ણપણે સચોટ સાબિત થતા નથી અને અંતિમ પરિણામો આવતા સુધીમાં તેમાં મોટી સંખ્યામાં બેઠકોનો ફેરફાર જોવા મળે છે.
યિસરાએલ બેટેનુ પાર્ટીના વડા અવિગ્ડોર લીબરમેને પોતાના સમર્થકોને ચેતવણી આપતા જણાવ્યું હતું કે અંતિમ પરિણામો હજુ પણ પલટાઈ શકે છે, કારણ કે ફરજ પર તૈનાત લાખો સૈનિકો દ્વારા નાખવામાં આવેલા ગેરહાજર (Absentee) મતોની ગણતરી આગામી દિવસોમાં બાકી છે. આ સૈનિકોના મત પરિણામોની દિશા બદલવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
નેસેટ (ઇઝરાયલી સંસદ) ની ચૂંટણીનું વિચિત્ર ગણિત
ઇઝરાયલી સંસદ ‘નેસેટ’ માં કુલ ૧૨૦ બેઠકો છે, પરંતુ ઇઝરાયલની ચૂંટણી પદ્ધતિ વિશ્વના અન્ય દેશો કરતાં તદ્દન અલગ છે. આખા દેશને એક જ મતવિસ્તાર (Single Constituency) ગણવામાં આવે છે અને રાજકીય પક્ષોને સમગ્ર દેશમાંથી મળેલા કુલ મતોની ટકાવારીના આધારે સંસદમાં બેઠકો ફાળવવામાં આવે છે.
વડા પ્રધાન બનવા અને સ્થિર સરકાર ચલાવવા માટે કોઈપણ પક્ષ કે ગઠબંધનને ઓછામાં ઓછી ૬૧ બેઠકોનો ટેકો હોવો અનિવાર્ય છે. ઇતિહાસમાં ક્યારેય પણ કોઈ એક પક્ષને એકલા હાથે સ્પષ્ટ બહુમતી મળી નથી, જેના કારણે અહીં હંમેશાં ગઠબંધન સરકારો જ રચાય છે. આ મજબૂરીનો લાભ લઈને નાના કે પ્રાદેશિક પક્ષો મોટા પક્ષો પર દબદબો જમાવે છે અને પોતાની કઠોર શરતો મનાવે છે.
૩.૨૫ ટકાનો ચૂંટણી થ્રેશોલ્ડ નિયમ
ઇઝરાયલી સંસદમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે પક્ષો માટે ૩.૨૫ ટકાનો ચૂંટણી થ્રેશોલ્ડ (Election Threshold) પાર કરવો ફરજિયાત છે, જે લગભગ ૪ બેઠકો જેટલો થાય છે. આ નિયમ એટલા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો કે અસંખ્ય નાના પક્ષો સંસદમાં પ્રવેશીને સરકારને અસ્થિર ન કરે.
જો કોઈ નાની પાર્ટી ૩.૨૫ ટકાના નિર્ધારિત મતો મેળવવામાં નિષ્ફળ જાય અને તેને ૩ ટકા મત મળે તો પણ તેને એક પણ બેઠક મળતી નથી. પરિણામે, આવા નાના પક્ષોને પડેલા લાખો મત “વેડફાઈ” જાય છે. આ વેડફાયેલા મતો પછી અંતે મોટા પક્ષોમાં પુનઃ વિભાજિત થાય છે, જેનાથી આખું ચૂંટણી ગણિત અચાનક પલಟાઈ જાય છે અને મુખ્ય પક્ષોના સરકાર રચવાના સમીકરણો ખોરવાઈ જાય છે.
ધ્રુવીકરણ પામેલા જૂથો અને રાજકીય મડાગાંઠ
વર્તમાન રાજકીય પરિદૃશ્ય મુખ્યત્વે બે મુખ્ય છાવણીઓમાં વિભાજિત થયેલું છે:
નેતાન્યાહુ તરફી છાવણી: જેમાં લિકુડ પાર્ટીની સાથે અતિ-રૂઢિચુસ્ત (Ultra-Orthodox) અને કટ્ટર જમણેરી સાથી પક્ષો સામેલ છે.
નેતાન્યાહુ વિરોધી મોરચો: જેમાં મધ્યપંથી, ડાબેરી અને કેટલાક અંશે આરબ નેતૃત્વ ધરાવતા પક્ષોનો સમાવેશ થાય છે.
આ બંને મુખ્ય જૂથો સામાન્ય રીતે ૫૮ થી ૬૦ બેઠકોની આસપાસ અટકી જાય છે. મતદાનમાં નજીવો ફેરફાર પણ સીધી અસર કરે છે કે સ્થિર સરકાર રચાશે કે નહીં. જ્યારે કોઈ પક્ષ ૬૧ ના જાદુઈ આંકડા સુધી નથી પહોંચી શકતો, ત્યારે લાંબી સોદાબાજી, નબળા ગઠબંધનો અથવા ફરીથી દેશને ચૂંટણી તરફ ધકેલવાની મજબૂરી સર્જાય છે. ગઠબંધનની આંતરિક નબળાઈઓને કારણે લશ્કરી ભરતી, રાષ્ટ્રીય બજેટ અને ન્યાયિક સુધારા જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર સરકારો વારંવાર કટોકટીનો સામનો કરતી રહે છે.
