ટ્રેનના નંબર પરથી જ જાણી શકશો કે તે મેમુ, ડેમુ, પેસેન્જર કે રાજધાની છે! જાણો ભારતીય રેલવેની ખાસ નંબરિંગ સિસ્ટમ
ભારતીય રેલવેમાં દરરોજ કરોડો લોકો મુસાફરી કરે છે. કોઈ ઓફિસ જવા માટે લોકલ ટ્રેનનો ઉપયોગ કરે છે, તો કોઈ લાંબી મુસાફરી માટે એક્સપ્રેસ, સુપરફાસ્ટ કે રાજધાની જેવી ટ્રેનોમાં પ્રવાસ કરે છે. સામાન્ય રીતે મુસાફરો ટ્રેનનું નામ અને તેના આવવા-જવાનો સમય જાણતા હોય છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ટ્રેનના માત્ર પાંચ આંકડાના નંબર પરથી પણ જાણી શકાય છે કે તે કયા પ્રકારની ટ્રેન છે?
ભારતીય રેલવે દરેક ટ્રેનને એક ખાસ નંબર આપે છે. આ નંબર માત્ર ટ્રેનની ઓળખ માટે જ નથી, પરંતુ તેની શ્રેણી અને સેવા વિશે પણ કેટલીક મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપે છે. જો તમે આ નંબરિંગ સિસ્ટમ સમજી લો તો ટ્રેનનો નંબર જોઈને જ તેના પ્રકારનો અંદાજ લગાવી શકો છો.
ટ્રેનના નંબરનો પહેલો અંક શું દર્શાવે છે?
ભારતીય રેલવેમાં પાંચ અંકની નંબરિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ટ્રેન નંબરનો પ્રથમ અંક ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. તેના આધારે ટ્રેનની શ્રેણી ઓળખી શકાય છે.
1. નંબર 0થી શરૂ થતી ટ્રેન: જો ટ્રેનનો નંબર 0થી શરૂ થતો હોય તો તે સામાન્ય રીતે સ્પેશિયલ ટ્રેન હોય છે. આવી ટ્રેનો તહેવારો, ઉનાળાની રજાઓ, દિવાળી કે છઠ પૂજા જેવા પ્રસંગોએ મુસાફરોની વધતી ભીડને ધ્યાનમાં રાખીને દોડાવવામાં આવે છે.
2. નંબર 1 અને 2થી શરૂ થતી ટ્રેન: આ શ્રેણીમાં લાંબા અંતરની મેલ અને એક્સપ્રેસ ટ્રેનોનો સમાવેશ થાય છે. રાજધાની, શતાબ્દી, દુરંતો, ગરીબ રથ અને વંદે ભારત જેવી પ્રીમિયમ સેવાઓના નંબર પણ આ શ્રેણીમાં જોવા મળે છે.
3. નંબર 3થી શરૂ થતી ટ્રેન: આ નંબર સામાન્ય રીતે કોલકાતા વિસ્તારની ઉપનગરીય એટલે કે સબર્બન ટ્રેનો માટે વપરાય છે.
4. નંબર 4થી શરૂ થતી ટ્રેન: દિલ્હી, ચેન્નાઈ સહિત અન્ય મહાનગરોની કેટલીક સબર્બન ટ્રેનો આ નંબરથી શરૂ થાય છે.
5. નંબર 5થી શરૂ થતી ટ્રેન: આ શ્રેણી સામાન્ય રીતે પેસેન્જર ટ્રેનો માટે હોય છે. આવી ટ્રેનો નાના-મોટા સ્ટેશનો પર રોકાતી હોવાથી સ્થાનિક મુસાફરો માટે ઉપયોગી બને છે.
6. નંબર 6થી શરૂ થતી ટ્રેન: આ નંબર MEMU એટલે કે મેઇનલાઇન ઇલેક્ટ્રિક મલ્ટિપલ યુનિટ ટ્રેનો માટે વપરાય છે. આ ટ્રેનો મુખ્યત્વે ટૂંકા અને મધ્યમ અંતરની મુસાફરી માટે ઉપયોગી છે.
7. નંબર 7થી શરૂ થતી ટ્રેન: આ શ્રેણીમાં DEMU એટલે કે ડીઝલ ઇલેક્ટ્રિક મલ્ટિપલ યુનિટ અને કેટલીક સંબંધિત રેલ સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
8. નંબર 9થી શરૂ થતી ટ્રેન: મુંબઈની લોકલ ટ્રેનોના નંબર સામાન્ય રીતે 9થી શરૂ થાય છે.
સુપરફાસ્ટ ટ્રેનની ઓળખ કેવી રીતે કરશો?
સુપરફાસ્ટ ટ્રેનોને ઓળખવા માટે પણ નંબરિંગ સિસ્ટમ ઉપયોગી છે. સામાન્ય રીતે 12XXX અને 22XXX શ્રેણીના નંબર ધરાવતી ટ્રેનો સુપરફાસ્ટ કેટેગરીમાં આવે છે. જોકે, દરેક ટ્રેનના પ્રકારની ખાતરી કરવા માટે તેની અધિકૃત વિગતો તપાસવી જરૂરી છે.
ઉદાહરણ તરીકે, 12301 નંબર હાવડા રાજધાની એક્સપ્રેસનો છે. આ ટ્રેન હાવડાથી નવી દિલ્હી વચ્ચે દોડે છે. વર્ષ 1969માં શરૂ થયેલી આ દેશની પ્રથમ રાજધાની એક્સપ્રેસ હતી. બીજી તરફ, મુંબઈ રાજધાની એક્સપ્રેસનો નંબર 12951 છે.
અપ અને ડાઉન ટ્રેનના નંબર પણ હોય છે અલગ
એક જ રૂટ પર બે અલગ દિશામાં દોડતી ટ્રેનોના નંબર સામાન્ય રીતે એકબીજાની નજીક હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, 12301 હાવડાથી નવી દિલ્હી જાય છે, જ્યારે તેની પરત આવતી ટ્રેનનો નંબર 12302 છે. સામાન્ય રીતે એકી અને બેકી નંબર દ્વારા બંને દિશાની ટ્રેનો વચ્ચે તફાવત કરવામાં આવે છે.
2010માં બદલાઈ હતી નંબરિંગ સિસ્ટમ
ભારતીય રેલવેએ વર્ષ 2010માં ચાર અંકની જૂની નંબરિંગ સિસ્ટમને બદલે પાંચ અંકની નંબરિંગ સિસ્ટમ અપનાવી હતી. ટ્રેનોની સંખ્યા સતત વધી રહી હોવાથી નવી વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી. તેનાથી અલગ-અલગ શ્રેણીની ટ્રેનોને ઓળખવામાં સરળતા થઈ.
મુસાફરો માટે કેમ ઉપયોગી છે આ માહિતી?
ટ્રેનનો નંબર જાણવાથી મુસાફરોને ટ્રેનની શ્રેણી સમજવામાં મદદ મળે છે. ટિકિટ બુક કરતી વખતે, ટ્રેનનું સ્ટેટસ તપાસતી વખતે અથવા મુસાફરીનું આયોજન કરતી વખતે આ માહિતી ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
જોકે, એક વાત ખાસ યાદ રાખવી જોઈએ કે ટ્રેન નંબરનો પ્રથમ અંક માત્ર પ્રાથમિક ઓળખ આપે છે. સમયાંતરે રેલવેની નંબરિંગ પદ્ધતિમાં ફેરફાર થઈ શકે છે અને કેટલીક ટ્રેનોમાં અપવાદ પણ હોઈ શકે છે. તેથી મુસાફરી પહેલાં NTES અથવા IRCTCની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર ટ્રેનની સંપૂર્ણ વિગતો તપાસવી હંમેશા વધુ યોગ્ય રહેશે.
આગલી વખતે જ્યારે તમે કોઈ ટ્રેનનો પાંચ અંકનો નંબર જુઓ, ત્યારે તેને માત્ર આંકડા સમજીને અવગણશો નહીં. આ પાંચ આંકડા ભારતીય રેલવેની કામગીરી વિશે ઘણી રસપ્રદ માહિતી આપી શકે છે!
