સોશિયલ મીડિયા પર હવે યુઝર્સની પોસ્ટ માટે Facebook, Instagram અને YouTube પણ ગણાશે જવાબદાર! સરકાર બદલી શકે છે કાયદો
આજના ડિજિટલ યુગમાં સોશિયલ મીડિયા આપણા જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગયું છે. લોકો પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવા, ફોટા-વિડિયો શેર કરવા, સમાચાર મેળવવા અને એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહેવા માટે Facebook, Instagram, YouTube અને X જેવા પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતી ખોટી માહિતી, વાંધાજનક પોસ્ટ, અશ્લીલ સામગ્રી અને AI દ્વારા બનાવવામાં આવતા ડીપફેક વીડિયો મોટી સમસ્યા બની રહ્યા છે. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકાર સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ માટેના નિયમોમાં મોટા ફેરફાર કરવાનું વિચારી રહી છે.
જો સરકારનો આ પ્રસ્તાવ અમલમાં આવે તો સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ માત્ર પોતાના પ્લેટફોર્મ પર પોસ્ટ થતી સામગ્રી જ નહીં, પરંતુ યુઝર્સ દ્વારા અપલોડ કરવામાં આવતી પોસ્ટ, વીડિયો અને કોમેન્ટ માટે પણ વધુ જવાબદારી નિભાવવી પડી શકે છે.
શું છે Safe Harbour Protection?
હાલમાં ભારતમાં IT Act, 2000ની કલમ 79 હેઠળ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓને ‘સેફ હાર્બર’ એટલે કે કાનૂની સુરક્ષા આપવામાં આવે છે.
આ સુરક્ષાનો સરળ અર્થ એ છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ Facebook, Instagram કે YouTube પર ગેરકાયદેસર અથવા વાંધાજનક સામગ્રી પોસ્ટ કરે છે, તો તેના માટે પ્લેટફોર્મ કંપનીને સીધી રીતે જવાબદાર ગણવામાં આવતી નથી. આવી સામગ્રી માટે મુખ્ય જવાબદારી તેને પોસ્ટ કરનાર વ્યક્તિની હોય છે.
જોકે, આ સુરક્ષા સંપૂર્ણપણે બિનશરતી નથી. કંપનીઓએ સરકાર દ્વારા નક્કી કરાયેલા નિયમોનું પાલન કરવું પડે છે. કોર્ટ અથવા સત્તાવાર સરકારી આદેશ મળ્યા બાદ ગેરકાયદેસર સામગ્રી દૂર કરવાની જવાબદારી પણ તેમની હોય છે.
સરકાર શું ફેરફાર કરવા માગે છે?
કેન્દ્ર સરકારનું ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) હાલમાં સેફ હાર્બર સુરક્ષાની સમીક્ષા કરી રહ્યું છે.
પ્રસ્તાવ મુજબ, આ કાનૂની સુરક્ષા સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પાસેથી પાછી ખેંચીને ઇન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર, ટેલિકોમ કંપનીઓ અને મેસેજિંગ સેવાઓ જેવી મર્યાદિત સેવાઓ સુધી રાખવાનો વિચાર છે.
સરકારનું માનવું છે કે Facebook, Instagram અને YouTube જેવી કંપનીઓ હવે માત્ર માહિતી પહોંચાડવાનું કામ કરતી નથી. તેઓ પોતાના અલ્ગોરિધમ દ્વારા નક્કી કરે છે કે કઈ પોસ્ટ કોને બતાવવી, કયા વીડિયો વધુ લોકોને પહોંચાડવા અને કઈ સામગ્રીને પ્રોત્સાહન આપવું. આવી સ્થિતિમાં તેમની જવાબદારી પણ નક્કી થવી જોઈએ.
યુઝર્સ અને સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પર શું અસર થશે?
જો આ પ્રસ્તાવ કાયદાનું સ્વરૂપ ધારણ કરશે તો સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ પોતાની કન્ટેન્ટ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ વધુ મજબૂત બનાવવી પડી શકે છે.
- ખોટી અને ભ્રામક માહિતી સામે ઝડપી કાર્યવાહી કરવી પડી શકે છે.
- ગેરકાયદેસર પોસ્ટ અને વીડિયો પર વધુ કડક નજર રાખવી પડશે.
- ડીપફેક અને નકલી તસવીરોને રોકવા માટે નવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડી શકે છે.
- યુઝર્સની ફરિયાદોનો ઝડપથી નિકાલ કરવો પડી શકે છે.
- કંપનીઓને કાયદાકીય જવાબદારી અને સંભવિત દંડનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
ખાસ કરીને મહિલાઓની મોર્ફ કરેલી તસવીરો, સંમતિ વિના શેર કરવામાં આવતા અંગત વીડિયો અને AIથી બનાવવામાં આવતા નકલી વીડિયો સામે પીડિતોને ઝડપથી રાહત મળે તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો પણ સરકાર વિચાર કરી રહી છે.
શું સરકારનો નિર્ણય થઈ ગયો છે?
અહીં એક મહત્ત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. હાલમાં આ માત્ર પ્રસ્તાવ અને વિચારવિમર્શના તબક્કામાં છે. કેન્દ્ર સરકારે સેફ હાર્બર સુરક્ષા સંપૂર્ણપણે હટાવવાનો કોઈ અંતિમ નિર્ણય લીધો નથી. આ પ્રકારના મોટા ફેરફાર માટે IT Actમાં સુધારો કરવાની જરૂર પડી શકે છે અને સંસદની મંજૂરી પણ આવશ્યક બની શકે છે.
અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને જવાબદારી વચ્ચે સંતુલન જરૂરી
સરકારનો આ પ્રયાસ સોશિયલ મીડિયા પર વધતી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રિત કરવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જોકે, તેની સાથે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા જળવાઈ રહે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.
ખોટી માહિતી અને નુકસાનકારક સામગ્રીને રોકવાના નામે સાચા વિચારો કે કાયદેસર ટીકા પર નિયંત્રણ ન આવે તેની કાળજી રાખવી પડશે.
આગામી સમયમાં સરકાર કેવા નિયમો બનાવે છે તેના પર કરોડો સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સ અને મોટી ટેકનોલોજી કંપનીઓની નજર રહેશે. એકંદરે, આ નિર્ણય ભારતના ડિજિટલ ક્ષેત્રમાં જવાબદારી અને પારદર્શિતા વધારવાની દિશામાં મોટું પરિવર્તન લાવી શકે છે.
