વસ્તી નિયંત્રણ કાયદો બની ગયો હથિયાર? જાણો કેમ સુપ્રીમ કોર્ટે કાયદા પર ઉઠાવ્યા ગંભીર સવાલો.
દેશમાં બદલાતી જનસંખ્યા અને ઘટી રહેલા પ્રજનન દર (Fertility Rate) ને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે એક મોટું નિવેદન આપ્યું છે. સર્વોચ્ચ અલાયાએ જણાવ્યું છે કે બેથી વધુ બાળકો ધરાવતા લોકોને દંડિત કરવા અથવા ચૂંટણી લડવા માટે અયોગ્ય ઠેરવતા કાયદાઓ હવે પોતાની પ્રાસંગિકતા (relevance) ખોઈ ચૂક્યા છે.
દેશમાં ઝડપથી ઘટી રહેલી પ્રજનન દરની સ્થિતિને જોતા આવા કાયદાઓ પર હવે પુનઃવિચાર કરવાની ગંભીર જરૂરિયાત ઉભી થઈ છે. મહારાષ્ટ્રના એક પંચાયત કાયદા સામેની અરજી પર સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે આ મહત્વપૂર્ણ અવલોકનો કર્યા હતા.
શું છે સમગ્ર મામલો અને કાયદાકીય વિવાદ?
આ સમગ્ર મામલો મહારાષ્ટ્રની પૂર્વ સરપંચ મંગલા ભીમરાવ ઇંગલેની અરજી સાથે જોડાયેલો છે. તેમણે બોમ્બે હાઈકોર્ટના તે ચુકાદાને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો, જેમાં બે કરતાં વધુ સંતાનો હોવાના આધારે તેમની પંચાયત સભ્ય તરીકેની અયોગ્યતાને યથાવત રાખવામાં આવી હતી.
મહારાષ્ટ્ર વિલેજ પંચાયત એક્ટ, ૧૯૫૯ ની કલમ ૧૪(૧) હેઠળ જો કોઈ વ્યક્તિને બે કરતાં વધુ સંતાનો હોય, તો તે પંચાયત સભ્ય કે સરપંચનું પદ સંભાળી શકતી નથી કે ચૂંટણી લડી શકતી નથી. આ જ નિયમ હેઠળ તેમની સદસ્યતા રદ કરવામાં આવી હતી. હવે સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને તેને ૨ જજની બેન્ચમાંથી ૩ જજની મોટી બેન્ચ પાસે મોકલી દીધો છે.
કાયદો હવે બની ગયો છે વિરોધીઓ માટે હથિયાર
જસ્ટીસ પી. એસ. નરસિમ્હાની અધ્યક્ષતા વાળી બેન્ચે સુનાવણી દરમિયાન ખૂબ જ મહત્વની ટિપ્પણી કરતા જણાવ્યું હતું કે, આજના સમયમાં ૩ બાળકો હોવા એ એક દુર્લભ બાબત બની ગઈ છે. વર્તમાન સમયમાં મોટાભાગના પરિવારોમાં માત્ર એક જ બાળક જોવા મળે છે.
કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે આ પ્રકારની નીતિઓની અસર હવે સમાજમાંથી નાબૂદ થઈ ચૂકી છે અને તેને પરત ખેંચી લેવી જોઈએ. વર્તમાન પરિસ્થિતિ એવી છે કે ચૂંટણીના સમયમાં વિરોધી ઉમેદવારો આ પ્રકારના કાયદાઓ અને નીતિઓનો ઉપયોગ એકબીજા વિરુદ્ધ ‘હથિયાર’ તરીકે કરે છે, જેને લઈને કોર્ટે પોતાની ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
યુવાનોની સરખામણીમાં વધી શકે છે વ્યાપક વસ્તીમાં વરિષ્ઠ નાગરિકોનું પ્રમાણ
કોર્ટે ટકોર કરી હતી કે ભૂતકાળમાં આ પ્રકારના કાયદાઓ બનાવવાનો મુખ્ય આશય દેશમાં વધી રહેલી વસ્તી પ્રત્યેની ચિંતા હતો. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં દેશની જનસંખ્યાકીય સ્થિતિ (Demographics) માં ધરખમ ફેરફારો આવ્યા છે.
વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ૩ હતો, જે હવે ઘટીને માત્ર ૧.૯ પર પહોંચી ગયો છે.
સામાન્ય રીતે ૨.૧ ના દરને ‘રિપ્લેસમેન્ટ રેટ’ (Replacement Rate) કહેવામાં આવે છે, જે વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટે જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે ચેતવણી આપી છે કે જોકે ભારતની કુલ વસ્તી હાલમાં તુરંત ઘટી રહી નથી, પરંતુ પ્રજનન દર રિપ્લેસમેન્ટ રેટથી નીચે જવાની ગંભીર અસરો આગામી સમયમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળશે. આના પરિણામે ભવિષ્યમાં દેશમાં વરિષ્ઠ નાગરિકો (બુઝુર્ગો) ની વસ્તી વધશે અને કામકાજની ઉંમરના યુવા વર્ગનું પ્રમાણ ઘટશે. જો આ બદલાતી વાસ્તવિકતા પર સમયસર ધ્યાન નહીં આપવામાં આવે, તો દેશને ભવિષ્યમાં ગંભીર પરિણામો ભોગવવા પડી શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના જૂના ચુકાદાઓ પર પુનઃવિચારની જરૂર
આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે એમ પણ સ્વીકાર્યું કે આ મામલે ભૂતકાળમાં આપવામાં આવેલા પોતાના જ કેટલાક જૂના નિર્ણયો પર પુનઃવિચાર કરવાની જરૂર છે.
જેમાં વર્ષ ૨૦૦૩ના ‘જાવેદ બરાબર હરિયાણા’ કેસનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં હરિયાણા સરકારની બે બાળકોની નીતિને કાયદેસર ઠેરવવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, વર્ષ ૨૦૦૪ના ‘રામજી લાલ જાટ બરાબર રાજસ્થાન’ કેસમાં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે બે બાળકોની શરતવાળા નિયમને માન્ય રાખ્યો હતો.
હવે બદલાતા સમય અને આંકડાઓને જોતા સર્વોચ્ચ અદાલતે આ જૂની નીતિઓની નવેસરથી સમીક્ષા કરવાનો સંકેત આપ્યો છે, જે આગામી સમયમાં દેશના સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ અને જનસંખ્યા નીતિઓ પર મોટી અસર પાડી શકે છે.
